شعارنویسی؛ راهی برای تداوم مبارزه!
برای نخستین‌بار در اوایل انقلاب ۱۳۵۷ بود که به شعارنویسی روی در و دیوار شهر روی آوردم. آن روزها، شعارنویسی یکی از شیوه‌های بیان خواسته‌ها، آرمان‌ها و اعتراضات مردم بود؛ ابزاری برای رساندن صدای انقلاب به گوش همگان و بازتاب شور و هیجانی که در فضای جامعه موج می‌زد.
در آن زمان، دیوارهای شهر، به صفحه‌هایی برای بیان آزادانهٔ دیدگاه‌ها و آرزوهای مردم تبدیل شده بودند. هر شعاری که بر دیواری نقش می‌بست، بازتاب بخشی از مطالبات و امیدهایی بود که مردم پس از سال‌ها اختناق و سرکوب، برای تحقق آن‌ها به میدان آمده بودند. اما با سرنگونی رژیم پادشاهی و گشوده شدن فضای سیاسی و اجتماعی، شرایط دگرگون شد. در آن مقطع، آزادی بیان و امکان فعالیت علنی، دست‌کم برای مدتی، چنان گسترش یافته بود که شعارنویسی دیگر ضرورت و جایگاه پیشین خود را نداشت و می‌شد بسیاری از خواسته‌ها و دیدگاه‌ها را آشکارا در خیابان‌ها، اجتماعات، نشریات و محافل عمومی مطرح کرد. به همین دلیل، تا آنجا که به یاد دارم، برای مدتی از شعارنویسی فاصله گرفتم و تصور می‌کردم آن شیوهٔ مبارزه، دست‌کم در شرایط تازه آن زمان، اهمیت خود را از دست داده بود. اما این وضعیت چندان دوام نیاورد. زیرا جمهوری اسلامی به مناطق آزاد، یورش آورد، مناطق آزاد را یکی پس از دیگری اشغال کرد و همراه با یارانم، پس از جنگ بیست و چهار روزه و اشغال نظامی شهر سنندج، مجددا به شعارنویسی روی آوردیم. در چنین شرایطی، دیوارهای شهر بار دیگر اهمیت و معنای پیشین خود را پیدا کردند و هنگامی که امکان بیان آزادانهٔ دیدگاه‌ها ممنوع شد، هنگامی که اجتماعات و فعالیت‌های سیاسی زیر فشار قرار می‌گرفت و صدای مخالفان را می‌خواستند خاموش کنند، شعارنویسی دوباره به یکی از شیوه‌های ارتباطی و مبارزاتی فعالان تبدیل شد. به این ترتیب، من نیز پس از یک دوره فاصله‌گرفتن از این شیوه، بار دیگر به شعارنویسی روی آوردم. در واقع، اگر در روزهای آغازین انقلاب بر دیوارها شعار می‌نوشتیم تا خواسته‌ها و آرمان‌های مردم را فریاد بزنیم، در دوران پس از جنگ بیست‌وچهارروزه، دوباره به همان دیوارها پناه می‌بردیم تا از آزادی‌هایی دفاع کنیم که مردم به بهای مبارزه و فداکاری به دست آورده بودند. گویی تاریخ، پس از فاصله‌ای کوتاه، ما را بار دیگر به همان نقطه بازگردانده بود؛ با این تفاوت که این بار، شعارنویسی نه برای استقبال از آزادی، بلکه برای مقابله با خاموش‌کردن آن ضرورت پیدا کرده بود. پس از جنگ ۲۴ روزه، دیدیم که شهر دگرگون شده بود. زیرا دیوارهای سوراخ‌سوراخ‌شده از گلوله، خانه‌های نیمه‌ویران، پنجره‌های شکسته، کوچه‌هایی که هنوز نشانه‌های درگیری در گوشه‌وکنارشان دیده می‌شد و خیابان‌هایی که گویی خاطرهٔ عبور نیروهای نظامی و صدای رگبارها را در خود حفظ کرده بودند، همه از روزهای دشوار و خونینی حکایت می‌کردند که مردم پشت سر گذاشته بودند. حتی چهرهٔ شهر نیز دیگر شادابی و سرزندگی گذشته را نداشت؛ گویی اندوهی سنگین بر سیمای آن نشسته و غبار جنگ هنوز از کوچه‌ها و خیابان‌هایش زدوده نشده بود. در نگاه نخست، زندگی همچنان جریان داشت و مردم برای خرید مایحتاج روزانه از خانه بیرون می‌آمدند، مغازه‌ها فعالیت خود را از سر گرفته بودند و رفت‌وآمد در خیابان‌ها، هرچند محدود و کم‌رونق، ادامه داشت. اما این زندگی، دیگر آن زندگی پرجنب‌وجوش و آشنای گذشته نبود. زیرا همه‌چیز رنگی از احتیاط، نگرانی و انتظار به خود گرفته بود. گویی شهر پس از آن روزهای پرآشوب و ویرانگر، هنوز فرصت نیافته بود نفسی تازه کند، زخم‌های خود را مرهم بگذارد و از زیر بار سنگین رنج و مصیبت بیرون بیاید. سکوتی سنگین بر بخش‌هایی از شهر حاکم بود؛ سکوتی که گاه با صدای عبور یک خودرو، بسته شدن ناگهانی در یک مغازه یا شنیدن خبری تازه دربارهٔ بازداشت یکی از شهروندان شکسته می‌شد. در واقع، سایه‌ای از اندوه، ترس و ناامنی بر سراسر شهر گسترده شده بود و کمتر کسی می‌توانست خود را از تأثیر آن دور نگه دارد. به یاد دارم که بسیاری از مغازه‌ها نیمه‌باز بودند؛ صاحبانشان با احتیاط کرکره‌ها را بالا می‌کشیدند و گاهی نیز پیش از پایان روز، بی‌آنکه دلیل روشنی داشته باشند، زودتر از معمول مغازه را می‌بستند. رفت‌وآمد مردم در خیابان‌ها نیز با احتیاط و نگرانی همراه بود. نگاه‌ها، بیش از گذشته، مراقب و پرسشگر شده بودند و مردم هنگام روبه‌روشدن با یکدیگر، پیش از آنکه سخنی بر زبان بیاورند، اطراف خود را می‌پاییدند و گاه حتی در گفتگوهای معمولی نیز جانب احتیاط را نگه می‌داشتند. دیگر نمی‌شد با آسودگی خاطر از هر موضوعی سخن گفت؛ زیرا فضای امنیتی حاکم بر شهر، به‌تدریج بر روابط و مناسبات روزمرهٔ مردم نیز سایه انداخته بود.
با این همه، خاطرهٔ روزهای مقاومت هنوز در ذهن و جان مردم زنده بود و آنچه در جریان جنگ بیست و چهارروزه روی داده بود، به‌آسانی از حافظهٔ جمعی مردم پاک نمی‌شد. ایستادگی و فداکاری کسانی که در برابر حملهٔ نیروهای حکومتی مقاومت کرده بودند، همچنان موضوع گفتگوهای روزمره، محافل خانوادگی و دیدارهای دوستانه بود. نام جان‌باختگان، یاد مبارزانی که در آن روزها در کنار مردم ایستاده بودند و خاطرهٔ همبستگی و همراهی اهالی شهر، در میان مردم دهان‌به‌دهان می‌گشت. حتی در آن فضای سنگین و آکنده از ترس نیز، گاه در گوشه‌ای از یک خانه، در جمعی کوچک و خودمانی یا در گفتگویی کوتاه میان دو دوست، نشانه‌هایی از همان روحیهٔ مقاومت و امید گذشته آشکار می‌شد. به یاد دارم که بسیاری از مردم هنوز به آینده امیدوار بودند و تصور می‌کردند تسلط حکومت بر شهر پایدار نخواهد ماند. در گفتگوهایشان بارها می‌شنیدیم که می‌گفتند این وضعیت دوام نمی‌آورد و نیروهای پیشمرگ دوباره به شهرها بازخواهند گشت. این باور، در میان بخش‌هایی از مردم، نه صرفاً یک آرزوی دور از دسترس، بلکه انتظاری جدی و زنده بود؛ انتظاری که از تجربهٔ مقاومت روزهای جنگ و اعتماد به نیروی مبارزاتی مردم سرچشمه می‌گرفت. بسیاری بر این تصور بودند که حضور نظامی حکومت، با وجود همهٔ فشارها و سخت‌گیری‌ها، نمی‌توانست برای مدت طولانی ادامه پیدا کند و دیر یا زود شرایط تغییر پیدا می‌کرد. همین امید، در آن روزگار دشوار، برای بسیاری از مردم به عاملی برای تحمل فشارها و حفظ روحیه تبدیل شده بود. اما واقعیت تلخ دیگری نیز در برابر مردم قرار داشت و آن این بود که با تصرف شهر از سوی نیروهای حکومتی، مرحلهٔ تازه‌ای از سرکوب و اعمال فشار آغاز شده بود؛ مرحله‌ای که در آن، فضای نظامی و امنیتی به‌تدریج بر تمام جنبه‌های زندگی شهروندان چیره می‌شد. در حقیقت، موج گستردهٔ دستگیری‌ها، اعدام‌ها، تبعیدها و دیگر فشارهای امنیتی، روزبه‌روز ابعاد وسیع‌تری پیدا می‌کرد و حکومت می‌کوشید با ایجاد فضای رعب و وحشت، هرگونه مقاومت و مخالفت را درهم بشکند و خاطرهٔ ایستادگی مردم در جریان جنگ را از ذهن جامعه بزداید. به همین دلیل، تنها کسانی که مستقیماً در مقاومت مسلحانه شرکت کرده بودند در معرض تعقیب قرار نداشتند؛ بلکه بسیاری از فعالان سیاسی و اجتماعی، جوانان مبارز، افراد شناخته شده و حتی کسانی که صرفاً به داشتن ارتباط با نیروهای انقلابی مظنون بودند، با خطر بازداشت و برخوردهای امنیتی روبه‌رو می‌شدند. هر روز خبری تازه در شهر می‌پیچید؛ خبر بازداشت یکی از چهره‌های شناخته‌شده، ناپدیدشدن جوانی مبارز، انتقال فردی به بازداشتگاه یا صدور و اجرای حکمی تازه. گاهی هنوز خانواده‌ای از سرنوشت یکی از نزدیکان خود اطلاع دقیقی نداشت که خبر دستگیری فرد دیگری، نگرانی تازه‌ای بر نگرانی‌های پیشین می‌افزود. در بسیاری از خانه‌ها، صحبت از این بود که چه کسی بازداشت شده، چه کسی ناچار به ترک شهر شده و چه کسی دیگر به خانه بازنگشته است. نام بعضی افراد را دیگر نمی‌شد با صدای بلند بر زبان آورد و خانواده‌ها، برای پیگیری سرنوشت عزیزانشان، ناچار بودند با هزار احتیاط و از راه‌های گوناگون خبر بگیرند. این وضعیت، زندگی خانواده‌ها را نیز به‌شدت تحت تأثیر قرار داده بود. مادرانی بودند که با شنیدن صدای هر قدمی در کوچه، نیمه‌شب از خواب می‌پریدند و با اضطراب به سوی در خانه می‌رفتند؛ مبادا مأموران برای بردن یکی از فرزندانشان آمده باشند. پدرانی که روزها با نگرانی در انتظار بازگشت فرزندان خود می‌ماندند و شب‌ها، با هزار پرسش بی‌پاسخ، چشم بر هم می‌گذاشتند. همسران و خواهرانی که هر بار با شنیدن خبری از بازداشتگاه‌ها و زندان‌ها، دلشان فرو می‌ریخت و نمی‌دانستند آیا باید به بازگشت عزیزانشان امیدوار باشند یا خود را برای شنیدن خبری تلخ آماده کنند. در چنین شرایطی، حتی یک تأخیر ساده در بازگشت کسی به خانه می‌توانست ساعت‌ها اضطراب و نگرانی به دنبال داشته باشد. ترس، به‌تدریج، از یک احساس فردی فراتر رفته و به بخشی از فضای عمومی شهر تبدیل شده بود. هیچ‌کس نمی‌دانست فردا چه اتفاقی خواهد افتاد، چه کسی هدف تعقیب و بازداشت قرار خواهد گرفت و کدام خانواده باید بار دیگر طعم تلخ بی‌خبری و انتظار را تجربه کند. نااطمینانی نسبت به آینده، در کنار فشارهای اقتصادی و آثار ویرانگر جنگ، زندگی روزمرهٔ مردم را دشوارتر کرده بود. با این حال، در زیر این لایهٔ سنگین از ترس و سکوت، خاطرهٔ مقاومت همچنان زنده بود؛ خاطره‌ای که نه با تصرف شهر از میان رفت و نه با موج دستگیری‌ها و سرکوب‌ها به فراموشی سپرده شد.
در واقع، سنندج پس از پایان جنگ بیست و چهار روزه، تنها شهری جنگ‌زده و آسیب‌دیده نبود؛ شهری بود که هم‌زمان دو تجربهٔ متضاد را از سر می‌گذرانده بود. نخست، زخم‌های عمیق جنگ و ویرانی‌های برجای‌مانده را با خود حمل می‌کرد و دوم، زیر فشار فضای نظامی و امنیتی و موج فزایندهٔ سرکوب قرار داشت. اما با وجود همهٔ این دشواری‌ها، روحیهٔ مقاومت و امید به تغییر هنوز در میان بخش‌هایی از مردم زنده بود. همین تضاد میان سکوت ظاهری شهر و تپش پنهان خاطرهٔ مبارزه، یکی از ویژگی‌های برجستهٔ آن روزگار بود؛ روزگاری که زندگی ادامه داشت، اما دیگر هیچ‌چیز به سادگی گذشته نبود. قابل ذکر است که در آن روزگار، بخش عمده‌ای از چهره‌های مبارز و علنی شهر، به صفوف تشکیلات علنی کومه‌له و گاه دیگر احزاب و سازمان‌های سیاسی پیوسته و در روستاها و مناطق کوهستانی اطراف شهر پناه گرفته بودند. بنابه شرایط تازه، آنان در پی این بودند که نیروهای خود را بازسازماندهی کنند و سپس شکل تازه‌ای از مقاومت را سامان دهند. به همین دلیل، سنندج تا حد زیادی از حضور فعالان سیاسی و اجتماعی خالی شده بود. اما کسانی که در شهر باقی مانده بودند، نه تنها زیر فشار دائمی نهادهای امنیتی قرار داشتند، بلکه با بحران دیگری نیز دست و پنجه نرم می‌کردند. در واقع، جنبش عموی رکود کرده بود و فقدان یک سیاست روشن و منسجم برای سازماندهی فعالیت‌ها در شرایط بودیم. این وضعیت، ادامهٔ فعالیت را دشوارتر می‌کرد و بسیاری از نیروهای باقی‌مانده را در نوعی سردرگمی سیاسی و تشکیلاتی فرو برده بود. در چنین فضایی، تلاش ما این بود که شعلهٔ امید و مقاومت را در میان مردم خاموش نگذاریم. باور داشتیم که اگرچه نیروهای بسیاری شهر را ترک کرده بودند، اما تلاش ما این بود که نگذاریم احساس شکست بر افکار عمومی غلبه کند. بنابراین، بیش از هر چیز می‌کوشیدیم روحیهٔ مبارزاتی خانواده‌های پیشمرگان، جان‌باختگان، زندانیان سیاسی و اعدام‌شدگان را حفظ کنیم. این خانواده‌ها بیش از دیگران زیر فشار قرار داشتند و حفظ روحیهٔ آنان، به معنای حفظ بخشی از حافظه و ارادهٔ مقاومت در شهر بود. یکی از شیوه‌هایی که برای رساندن این پیام برگزیده بودیم، شعارنویسی شبانه بر دیوارهای شهر بود. در شعارها از بازگشت قریب‌الوقوع پیشمرگان سخن می‌گفتیم، از تداوم مبارزه و از ناپایداری وضعیتی که حاکمان می‌کوشیدند آن را نشانهٔ پیروزی قطعی خود جلوه دهند. اما برای ما مهم بود که این شعارها تنها نوشته‌هایی شتاب‌زده و بی‌نظم نباشند بلکه می‌خواستیم هر رهگذری که از کنار آن‌ها عبور می‌کرد، لحظه‌ای درنگ کند و آن‌ها را بخواند و پیام نهفته در آن‌ها را با خود ببرد. برای همین، شعارها را روی ورقه‌های عکس‌برداری پزشکی می‌نوشتیم و سپس با تیغ می‌بریدیم به بدین‌ترتیب آن را برای نصب بر دیوار و پاشیدن رنگ بر روی آن، آماده می کردیم. با این حال، انجام دقیق آن برای ما اهمیت داشت، زیرا زیبایی و خوانایی شعارها بخشی از تأثیرگذاری آن‌ها بود. هنگامی که تاریکی شب بر شهر فرومی‌نشست و خیابان‌ها آرام‌آرام خلوت می‌شدند، اشعارهای آماده را با احتیاط با خود حمل می‌کردیم و در سکوت شب، آن‌ها را بر دیوار مغازه‌ها، چهارراه‌ها، میادین و خیابان‌های پررفت‌وآمد نصب می‌کردیم؛ مکان‌هایی که می‌دانستیم صبح روز بعد در معرض دید صدها نفر قرار خواهند گرفت. سپس با سرعت و دقت، رنگ را روی صفحه می‌پاشیدیم. لحظه‌ای بعد، با برداشتن صفحه، کلمات با خطوطی منظم، درشت و چشم‌نواز بر دیوار ظاهر می‌شدند؛ گویی از دل تاریکی و سکوت شب، صدایی پنهان راه خود را به سطح شهر باز کرده بود. در آن لحظات، هر شعار برای ما تنها چند واژه نبود بلکه نشانه‌ای بود از اینکه هنوز کسانی بودند که تسلیم نشده‌اند، هنوز کسانی هستند که به آینده می‌اندیشند و در دل اختناق، راهی برای سخن گفتن با مردم پیدا می‌کنند. صبح روز بعد، خودمان به آن مکان‌ها می‌رفتیم و شاهد خوشحالی رهگذران در مسیر کار، مدرسه، بازار و غیره می‌شدیم. برخی از رهگذران، تنها نگاهی گذرا می‌انداختند، برخی مکث می‌کردند و برخی دیگر بی‌آنکه چیزی بگویند، لبخندی کوتاه بر لبانشان می‌نشست. این شعارها، تنها چند جمله بودند، اما برای بسیاری از مردم، همان چند کلمه یادآور این حقیقت بود که مبارزه هنوز پایان نیافته بود و متوجه می‌شدند که در دل آن فضای سرکوب، هنوز انسان‌هایی حضورداشتند که برای فردایی متفاوت مایه می‌گذاشتند. در جریان این‌گونه فعالیت‌ها، بارها با رویدادهای تلخ و شیرین، لحظات پراضطراب و خاطرات فراموش نشدنی روبه‌رو شدیم. گاه ناچار به فرار می‌شدیم و بر اثر شتاب از پله‌ها سقوط می‌کردیم، ابزار شعارنویسی را از دست می‌دادیم و ساعت‌ها با دلهره و نگرانی در انتظار پیامدهای آن می‌ماندیم. هر یک از این اتفاق‌ها، بخشی از تجربه‌های آن دوران پرالتهاب را شکل می‌داد. با این همه، در میان انبوه آن خاطرات، صحنه‌ای وجود دارد که هنوز هم با گذشت سال‌ها در ذهنم زنده و روشن مانده است؛ صحنه‌ای متفاوت، جالب و به‌یادماندنی که هر بار به آن می‌اندیشم، جزئیاتش با همان تازگی گذشته در خاطرم جان می‌گیرد. از همین رو، دلم می‌خواهد گوشه‌ای از آن خاطره را بازگو کنم.
در یکی از غروب‌های دل‌انگیز بهار سال ۱۳۶۰، با هدف شعارنویسی راهی محلهٔ عباس‌آباد واقع در سنندج شدیم. هوا هنوز کاملاً تاریک نشده بود و آخرین رشته‌های نور خورشید بر دیوارها و کوچه‌های باریک محله سایه انداخته بود. آن روزها شعارنویسی تنها نوشتن چند جمله بر دیوار نبود بلکه هر شعار، اعلام حضوری بود در برابر فضای سنگین سرکوب و هر حرکت کوچک می‌توانست بهای سنگینی در پی داشته باشد. به همین دلیل، پیش از آغاز کار، با دقت و حوصله اطراف را زیر نظر گرفتیم، مسیرهای رفت‌وآمد را بررسی کردیم و پس از اطمینان نسبی از شرایط، کوچه‌ای باریک را که به مکانی به نام «ته‌په‌خه‌جه» ختم می‌شد، برای اجرای برنامه برگزیدیم. سه نفر بودیم. طبق قرار، یکی در ابتدای کوچه و دیگری در انتهای آن نگهبانی می‌داد تا نفر سوم، که مسئول نوشتن شعارها بود، با تمرکز بیشتری کار خود را انجام دهد. برای اعلام خطر، سه سرفهٔ پیاپی بعنوان رمز، در نظر گرفته بودیم. هرگاه یکی از نگهبانان کوچک‌ترین نشانه‌ای از خطر، نزدیک شدن رهگذری مشکوک یا حرکت غیرعادی را مشاهده می‌کرد، با سه سرفهٔ متوالی، رفیق شعارنویس را آگاه می‌ساخت. در همان لحظه، خودمان نیز چند متر از محل فاصله می‌گرفتیم و چنان رفتار می‌کردیم که گویی از ساکنان همان محله و در حال بازگشت به خانه بودیم و با رفع خطر نیز با دو سرفهٔ اعلام برگشت می‌کردیم. اینشیوه کار ساده، بسیار کارساز بود؛ زیرا کنجکاوی رهگذران را فرو می‌نشاند و احتمال برانگیخته شدن سوءظن را به حداقل می‌رساند. آن شب نیز همه چیز طبق برنامه پیش می‌رفت و هیچ نشانه‌ای از خطر دیده نمی‌شد. اما درست در همان لحظه‌ای که گمان می‌کردیم اوضاع کاملاً تحت کنترل بود، حادثه‌ای رخ داد که نه در محاسبات ما جایی داشت و نه حتی احتمال وقوعش را داده بودیم و آن این بود که در میانهٔ فعالیت، یکی از ساکنان همان کوچه از لابه‌لای پنجرهٔ خانه‌اش متوجه رفت‌وآمدهای ما می‌شود. او مدتی بی‌آنکه خود را نشان دهد، حرکاتمان را زیر نظر می‌گیرد. ظاهراً در آغاز تصور کرده بود که چند دزد یا فرد ناشناس در کوچه پرسه می‌زنند، اما هرچه بیشتر دقت کرده بود، دریافته بود که ما برای سرقت نیامده بودیم و هدف دیگری داشتیم. ناگهان و بی‌آنکه فرصتی برای واکنش داشته باشیم، برق‌آسا از خانه بیرون آمد و مستقیم به سوی رفیق شعارنویس رفت. همه چیز آن‌قدر سریع اتفاق افتاد که ما، با وجود مسئولیتی که برای مراقبت داشتیم، فرصت استفاده از رمز سه سرفه را از دست دادیم. خطر، نه از ابتدا یا انتهای کوچه، بلکه درست از میانهٔ آن سر برآورده بود؛ جایی که هیچ‌گاه احتمال ظهورش را نداده بودیم. با نگرانی دیدیم آن مرد چند جمله با رفیق شعارنویس رد و بدل کرد و سپس هر دو وارد حیاط خانه‌ای در همان نزدیکی شدند. در آن لحظه، هزاران احتمال از ذهنمان گذشت؛ شاید صاحب‌خانه از نیروهای حکومتی بود، شاید قصد داشت او را تحویل دهد، یا شاید افراد دیگری در داخل خانه در انتظارش بودند. هرچه بود، ما از حقیقت ماجرا بی‌خبر بودیم و تنها بر اضطرابمان افزوده می‌شد. بی‌درنگ خود را به نزدیکی خانه رساندیم و پشت در ایستادیم. در سکوت، با دلهره به گفت‌وگوهای داخل حیاط گوش سپردیم. لحظه‌ها به کندی می‌گذشت و هر ثانیه، طولانی‌تر از پیش به نظر می‌رسید. اما اندک‌اندک، از خلال گفت‌وگوها دریافتیم که ماجرا برخلاف تصورمان بود و صاحب خانه خود را فردی انقلابی معرفی می‌کرد و توضیح می‌داد که مدتی حرکات ما را زیر نظر داشته بود و هنگامی که مطمئن شده بود که برای سرقت نیامده بودیم، تصمیم گرفته بود به جای ایجاد دردسر، به یاری‌مان بیاید. نگرانی او این بود که شاید حضور مشکوک ما توجه دیگران را جلب کند و خطری پیش‌بینی نشده به وجود آید. به همین دلیل، رفیق شعارنویس را به داخل حیاط برده بود تا برای دقایقی از دید رهگذران دور بماند و احتمال هرگونه خطر کاهش یابد. ما همچنان پشت در منتظر ماندیم. دقایقی بعد، در گشوده شد و رفیقمان از خانه بیرون آمد. طبق قرار قبلی، بدون آنکه به ما نزدیک شود یا نشانه‌ای از آشنایی بروز دهد، آرام از کوچه خارج شد و ما نیز با فاصله‌ای حساب شده، همان مسیر را در پیش گرفتیم تا هیچ حساسیتی برانگیخته نشود. وقتی از محل دور شدیم، دیگر نتوانستیم کنجکاوی و نگرانی خود را پنهان کنیم. با لحنی آمیخته به اضطراب از او پرسیدیم چرا دعوت آن مرد را پذیرفته و وارد خانه‌اش شده بود؟ او که هنوز آثار دلهره در چهره‌اش پیدا بود، نفس عمیقی کشید و گفت: «چاره‌ای نداشتم. زیرا اگر مقاومت می‌کردم یا فرار می‌کردم، ممکن بود سوءظن او یا دیگران بیشتر شود.» سپس تنها به چند نکتهٔ پراکنده اشاره کرد و گفت توضیح کامل ماجرا را باید در جایی امن بازگو کنم! به همین دلیل، آن شب راهی خانهٔ رفیق شعارنویس شدیم. پس از آنکه از امنیت محل اطمینان یافتیم، او با آرامش، جزئیات دیدار و گفت‌وگویش با آن مرد را برایمان تعریف کرد؛ گفت‌وگویی که نشان می‌داد در آن روزهای پرالتهاب، در میان مردم عادی نیز کسانی بودند که بی‌هیچ چشمداشتی، تنها از سر همدلی و احساس مسئولیت، می‌کوشیدند از جوانانی که برای آرمان‌هایشان مبارزه می‌کردند، حمایت کنند. آن شب، بیش از هر زمان دیگری دریافتیم که در دل فضای خفقان و ترس، هنوز روزنه‌هایی از اعتماد، همبستگی و انسانیت زنده بود؛ روزنه‌هایی که گاه در غیرمنتظره‌ترین لحظه‌ها خود را نشان می‌دادند.
با این همه، هنوز تهِ دلم آرام نگرفته بود و هرچند رفتار آن مرد و خانواده‌اش هیچ نشانه‌ای از سوءنیت در خود نداشت، اما شرایط آن روزها به گونه‌ای بود که نمی‌شد تنها بر پایه احساس یا ظاهر افراد قضاوت کرد. زیرا کوچک‌ترین غفلت می‌توانست به بهای جان چندین نفر تمام شود. همین تردید باعث می‌شد مدام با خود فکر کنیم که شاید «کاسه‌ای زیر نیم‌کاسه بود» و این برخورد دوستانه، تنها نقابی برای به دام انداختن ما باشد. پس از گفت‌وگو و بررسی‌های فراوان، تصمیم گرفتیم بی‌آنکه گرایش سیاسی خود را آشکار کنیم، موضوع را از راهی مطمئن‌تر دنبال کنیم. قرار شد همان رفیقی که مسئول شعارنویسی بود، به بهانه‌ای کاملاً عادی با آن خانواده ارتباط برقرار کند و واکنش و رفتارشان را از نزدیک بسنجد. او نیز با بسته‌ای شیرینی به دیدارشان رفت؛ دیداری که ظاهری کاملاً معمولی داشت، اما برای ما آزمونی مهم و سرنوشت‌ساز به شمار می‌رفت. آن خانواده با رویی گشاده و صمیمیتی کم‌نظیر از او استقبال کردند. پذیرایی گرم، گفت‌وگوهای صادقانه و رفتار بی‌تکلف آنان، هیچ شباهتی به رفتار کسانی که قصد فریب یا همکاری با نیروهای امنیتی داشتند، نداشت. با این حال، ما به همان یک دیدار بسنده نکردیم و رفت‌وآمدها ادامه یافت و رفیق شعارنویس، در مناسبت‌های مختلف به خانه آنان سر می‌زد. هر بار که بازمی‌گشت، با اطمینان بیشتری از صفا، صداقت و انسان‌دوستی آن خانواده سخن می‌گفت. اندک‌اندک برای ما روشن شد که علاقه آنان به کومه‌له، علاقه‌ای ظاهری یا از سر مصلحت نبود، بلکه از باور و اعتقادی صمیمانه سرچشمه می‌گرفت. آنان در دل خود با آرمان‌های آزادی‌خواهانه و برابری‌طلبانه کومه‌له احساس نزدیکی می‌کردند و با وجود همه خطرهایی که در آن فضای سرکوب و اختناق وجود داشت، حاضر بودند بی‌هیچ چشمداشتی یار و یاور نیروهای آن باشند. با وجود این اطمینان، همچنان اصول کار مخفی را رعایت کردیم و هویت واقعی خود را برای آنان آشکار نساختیم. زیرا تجربه به ما آموخته بود که حتی در برابر صمیمی‌ترین و قابل اعتمادترین افراد نیز نباید شتاب‌زده عمل می‌کردیم. بنابراین، ارتباط مستقیم ما، تنها از طریق همان رفیق شعارنویس ادامه یافت و به مرور، میان او و آن خانواده پیوندی عمیق از اعتماد و دوستی شکل گرفت؛ پیوندی که هر روز استوارتر می‌شد. حدود یک سال پس از آن ماجرا، این دوستی رنگ و بویی کاملاً تازه به خود گرفت و رفیق شعارنویس ما، دل‌باخته تنها دختر آن خانواده شد و این عشق، رابطه‌ای که روزی از سر احتیاط و نگرانی آغاز شده بود، به پیوندی خانوادگی و عاطفی تبدیل کرد. از آن پس، ما نیز رفته‌رفته با اعضای آن خانواده آشنا شدیم و رفت و آمدهایمان بیشتر شد. در گذر زمان، آن خانه برای ما تنها خانه چند دوست صمیمی نبود بلکە به یکی از امن‌ترین پناهگاه‌های ما تبدیل شد. هر زمان که شرایط دشوار می‌شد یا مأموریتی حساس در پیش داشتیم، می‌توانستیم با اطمینان بر حمایت آنان تکیه کنیم. اعضای آن خانواده، با وجود آگاهی از خطرهای سنگینی که متوجه‌شان بود، با شجاعت و فداکاری مسئولیت‌های گوناگونی را بر عهده می‌گرفتند و از رساندن پیام‌ها و فراهم کردن امکانات اولیه گرفته تا همکاری در انجام مأموریت‌هایی که بدون یاری آنان به‌سادگی امکان‌پذیر نبود. بنابراین، هر بار که بعدها آن روزهای پراضطراب را به یاد می‌آوردم، با خود می‌اندیشیدم که چگونه یک سوءظن طبیعی و احتیاطی ضروری، سرانجام به یکی از عمیق‌ترین و ماندگارترین دوستی‌های دوران مبارزه انجامید؛ دوستی‌ای که بر پایه اعتماد، صداقت، عشق و آرمان‌های مشترک شکل گرفت و خاطره آن تا امروز در ذهنم زنده مانده است. به عنوان سخن پایانی، شاید این پرسش برای خواننده پیش بیاید که چرا آن مرد، ناگهان با شتاب از خانه بیرون آمد، خود را به رفیق شعارنویس ما رساند و با حالتی آمیخته به نگرانی و اضطراب، او را به داخل حیاط منزلش برد. پاسخ این پرسش، در واقع ریشه در یک ملاحظه کاملاً امنیتی داشت؛ ملاحظه‌ای که ما در آن لحظه از آن بی‌خبر بودیم. ماجرا از این قرار بود که درست در خانه روبه‌روی محل شعارنویسی، خانواده یکی از مزدوران محلی سکونت داشتند. او معمولاً هنگام غروب از مقر نیروهای حکومتی به خانه بازمی‌گشت، ساعتی را در کنار خانواده می‌گذراند و پس از صرف شام، دوباره به مقر خود بازمی‌گشت. به همین دلیل، هرگونه رفت‌وآمد یا فعالیت مشکوک در آن ساعت می‌توانست به‌سادگی توجه او را جلب کند و پیامدهای خطرناکی برای هر فردی که در محل حضور داشت، به دنبال داشته باشد. آن مرد که از این موضوع آگاهی کامل داشت، به محض آنکه رفیق شعارنویس ما را سرگرم نوشتن شعار بر دیوار دید، خطر را با تمام وجود احساس می‌کند. او احتمال می‌داد که هر لحظه آن مزدور از راه برسد و با دیدن صحنه، حادثه‌ای جبران‌ناپذیر رقم بخورد. از همین رو، بدون آنکه فرصت توضیح دادن داشته باشد، با شتاب از خانه بیرونمی آید، رفیق ما را به داخل حیاط می کشاند و می کوشد او را از معرض آن خطر احتمالی دور کند. رفتار او در نگاه نخست شاید عجیب، غیرمنتظره و حتی ترسناک به نظر می‌رسید، اما بعدها دریافتیم که آن اقدام، نه از سر کنجکاوی یا دخالت، بلکه تلاشی صادقانه برای حفظ جان یک انسان بود. او با وجود همه مخاطراتی که ممکن بود متوجه خود و خانواده‌اش شود، مسئولیت سنگینی را بر عهده گرفت و با تصمیمی آنی، مانع از آن شد که حادثه‌ای تلخ و جبران‌ناپذیر رخ دهد. این رفتار، برای همیشه در ذهن من به‌عنوان نمونه‌ای از همبستگی، احساس مسئولیت و شجاعت انسان‌های عادی در روزگار پرالتهاب آن سال‌ها باقی مانده است.
صدیق جهانی
دوشنبه ۱۸ آبان ۱۴۰۵
