۱۴۰۵-۰۸-۲۷

جمعی از کمونیست های انقلابی – ایران: زمینه های سیاسی اجتماعی بقدرت رسیدن رضا خان

 

(نگاهی اجمالی به عملکرد 53 سال سلطنت پهلوی) 

بخش چهارم-ازسلسله مقالات درمورد ضرورت برخورد به جریان سلطنت طلب و رضاپهلوی

بررسی دوران حکومت رضا شاه و محمد رضا شاه با نگاهی عمیقتر ضروری تر از هر زمان دیگر به نظر می رسد. نگاهی که نه تنها سرکوب آزادی های مردمی، فساد دستگاه حکومتی و فقر قابل رویت آن دوران را در بر داشته باشد، بلکه بر زمینه هایی که به سرنگونی این سلسله و منجر به برقراری حکومت مذهبی جمهوری اسلامی شد نیز تمرکز کند. چنین بررسی از این نظر ضرورت دارد که اول از همه رضا پهلوی خود را وارث حکومت سلسله پهلوی می داند و چنین وراثتی است که « سرمایه سیاسی» وی را تشکیل می دهد بنابراین بهتر است زیر بنا و ماهیت حکومت سلسله پهلوی را بهتر درک کنیم. دوم اینکه با توجه به وضعیت سیاسی- اقتصادی که جمهوری اسلامی برای مردم به بار آورده باعث رجعت بخش هایی از مردم به دوران رضا شاه و محمد رضا شاه شده که درک عمیقتر از واقعیت های آن دوران را ضروری می سازد. بویژه اینکه رسانه های وابسته با نمایش های پرزرق و برق اما توخالی دوران محمدرضا شاه و رضا شاه از طریق برنامه های جعل شده به تبلیغات و ایجاد حس نوستالژی می دمند. همانگونه که میر حسین موسوی از « دوران طلایی» امام یاد می کرد، اینک جریانات رسانه ای و حساب های شبکه های اجتماعی وابسته به اینگونه گروه ها ورضا پهلوی مدهوش « دوران طلایی» سلسله پهلوی هستند. سوم اینکه نشان داده شود، اهمیت گذر از جمهوری اسلامی، نه رجعت به گذشته، گذشته ای که توسط مردم ایران به دور انداخته شد بلکه تغییر بنیادی مناسبات تولیدی حاکم و بازسازی آن بر اساس منافع توده های مردم است.

زمینه های تاریخی و اوضاع سیاسی در عرصه ملی و بین المللی 

رضا شاه توسط جریانات سلطنت طلب و رجعت گرا به مثابه نجات دهنده مردم و کشور از سلسله فاسد و ضعیف قاجار و کشورهای بیگانه و به مثابه از بین برنده ناامنی و پدر« ایران مدرن» معرفی می شود. بنابراین مهم است که به این مسایل پرداخته شود و روشن شود که این ادعاها تا چه اندازه با واقعیات تاریخی وفق دارند. قبل از هر چیز باید در نظر گرفت که رضا شاه مولود و زاییده چه شرایط خاصی از تاریخ ایران و جهان است. از یک دید کلی ایران پس از سال های اوج انقلاب مشروطه درگیر مبارزه ای سخت در عرصه های مختلف میان انقلاب و ضد انقلاب بود و اینکه سرانجام این مبارزه به کجا می انجامید در آن مقطع روشن نبود. اما فاکتورهای مختلفی در جهت دادن آن مبارزه به نفع انقلاب و یا علیه آن هر روز پدیدار می گشت و مبارزه ای طولانی که از انقلاب مشروطه آغاز شده بود همچنان با افت و خیز در جریان بود.

به مهمترین عاملی که می توان در این دوران اشاره کرد، جنگ جهانی اول بود که از سال 1914 ( 1293ش ) آغاز شده و زشتی ها ی این جنگ جامعه را در بر گرفته بود. تا قبل از آن روسیه تزاری بر شمال ایران و امپریالیسم انگلیس بر جنوب و بویژه بر مخازن نفتی دست انداخته بودند. هر دوی امپریالیست ها در جهت نابودی انقلاب مشروطه که بین سال های1284 تا 1290شمسی معادل (1905 تا 1911میلادی) ادامه داشت، مستقیما درگیر بودند. علاوه بر روسیه تزاری و انگلستان ، آلمان نیز در تلاش برای نفوذ خود در ایران بود. هنگامی که جنگ جهانی اول آغاز شد، ایران اعلام بی طرفی نمود اما این بی طرفی، ایران را از جنگ در امان ننهاد. علاوه بر انگلیس و روسیه ، ترکیه عثمانی قسمتی از آذربایجان از جمله تبریز را اشغال کرد و جنگ میان ترکها و روس ها در آن ناحیه و میان ترکیه عثمانی و آلمانی ها با انگلیسی ها در نواحی غربی ( از جمله آذربایجان غربی، کرمانشاه و همدان) صورت گرفت. اما قحطی و گرسنگی، فقر و بیماری و مرگ و میر آن نصیب مردم ایران می شد. در این دوران اثری از رضا خان و ناجیان خود خوانده مردم ایران وجود نداشت، چرا که آنها در یکی از ارتش های وابسته به بیگانه و یا زیر نفوذ مستقیم آنها و برای منافع آنها می جنگیدند.

در این دوران بود که نفت ایران و انحصار بر آن بویژه در شرایط بالا گرفتن تضادها و جنگ امپریالیستی برای تسلط بر جهان از اهمیت کلیدی برخوردار می شد و انگلستان مصمم بود که این انحصار را دردست داشته باشد. در این دوران انقلاب مشروطه شکست خورده بود اما تاثیرات آن الهام بخش نسلی از روشنفکران، انقلابیون و آزادیخواهان این دوره بود که علیرغم شکست این انقلاب اما همچنان روحیه آزاد خواهی و مقاومت در مقابل نفوذ و استعمار خارجی را در خود حفظ کرده بودند. جنبش هایی در نقاط مختلف ایران یکی پس از دیگری در حال رشد بودند. قیام شیخ محمد خیابانی ( فروردین تا شهریور 1299)، قیام کلنل محمد تقی خان پسیان در خراسان ( از فروردین تا مهر 1300 ) و جنبش جنگل به رهبری میرزا کوچک خان در گیلان (1293- 1300) و کمونیست های ایران که در حزب عدالت و سپس حزب کمونیست ایران متشکل بودند، نمودهایی از چنین روحیه ای در میان آزادیخواهان بود. جنبه مهم همه این خیزش ها مقابله با حضور و دست اندازی قدرت های بزرگ بویژه انگلستان و روسیه تزاری در ایران بود. در این دوران واقعه مهمی در جهان رخ داد، در بحبوحه جنگ جهانی اول انقلاب بلشویکی در روسیه بوقوع پیوست که به تشکیل اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی انجامید. این انقلاب همچنین تاثیرات عمیقی بر اوضاع ایران نهاد. انقلاب بلشویکی روسیه به رهبری لنین بلافاصله در یک اقدام ضد مداخله جویانه و انترناسیونالیستی بعد از در دست گرفتن قدرت کلیه ادعاهای روسیه تزاری در مورد ایران و قرار دادهای ننگین با ایران را ملغی اعلام کرد و نیروهای خود از ایران را بیرون کشید. این مسئله از یک طرف باعث الهام بخشیدن به مبارزات انقلابی در داخل کشور شد اما از طرف دیگر بیرون کشیدن روسیه باعث بازگذاردن دست انگلستان برای نفوذ بر کل کشور و قصد مستعمره کردن کل ایران توسط انگلیس گردید که خشم مردمی و بالاگرفتن جنبش های انقلابی را به دنبال داشت و باعث شد انگلستان از این قصد و هدف شوم خود عقب بنشیند اما در صدد این باشد تا افراد دست نشانده خود را به قدرت برساند.

بنابراین چهار عامل مهم ملی و بین المللی، اوضاع دهه 1290-1299 را در ایران آن دوران شکل می داد. 1- اهمیت یافتن بیش از پیش نفت ایران 2- آغاز جنگ جهانی اول و تلاش های وحشیانه امپریالیست های رقیب برای دست اندازی و یا تشدید نفوذ خود در ایران و منطقه 3- انقلاب بلشویکی روسیه و تاثیرات آن بر جنبش های انقلابی و ایجاد وحشت در نیروهای ارتجاعی و همچنین استعمارگران انگلیسی 4- مبارزات و جنبش های انقلابی علیه قدرت های استعماری و حاکمین در کشور که ادامه انقلاب مشروطه بود و با انقلاب روسیه توان بیشتری یافته بودند. اهداف امپریالیسم انگلستان در ایران علاوه بر میل و اشتهایش برای استعمارگری بی ارتباط با عوامل نامبرده نبود.هدف انگلستان آن بود که انحصار نفت ایران را که با قرارداد دارسی در دست داشت همچنان حفظ کند و حتی تحکیم بخشد، بوِیژه آنکه در جریان جنگ جهانی ، نفت از اهمیت بازهم بیشتری برخوردار می شد. همچنین برای انگلستان مهم بود که مبارزات و جنبش های ضد استعماری و ضد انگلیسی در ایران را که جریان داشت سرکوب کند. همچنین بتواند با ایجاد یک دولت متخاصم در جنوب کشور تازه تاسیس شده شوروی سدی را در مقابل آن ایجاد کند و از نفوذ و تاثیر بخشی این انقلاب به ایران و فراتر از آن جلوگیری کند. دیگر اینکه بتواند تجهیزات نظامی به نیروهای ضد انقلابی و وابسته به امپریالیسم را که علیه دولت تازه تاسیس شوروی می جنگیدند، مانند نیروهای قزاق و گارد سفید ، ارسال کند.

رضا خان کسی بود که در آن دوران برای پیشبرد اهداف انگلستان توسط ژنرال انگلیسی آیرونساید انتخاب شد او در فوج قزاق توانسته بود از سرباز ساده به درجه سروان و نایب سرهنگی برسد و چند هفته قبل از کودتای 1299 به او مقام میرپنج ( سرتیبی) داده شد و سپس از سوی ژنرال آیرونساید به فرماندهی قوای قزاق در همدان منصوب شد. اوفرماندهی کودتای سوم اسفند 1299 را، کودتایی که سید ضیاء طباطبایی از دست نشاندگان معروف انگلستان را نخست وزیر کرد، به عهده داشت و در نتیجه این کودتا وزیر جنگ شد. در فاصله کمتر از پنج سال با اتکاء به ارتش و انگلیسی ها و تغییراتی که در ترکیب نمایندگان مجلس شورا آورده شد، از وزیر جنگ به نخست وزیر و سپس با فرستادن احمد شاه به اروپا در سال 1304 با وساطت انگلستان به مقام شاهی رسانده شد.

مهمترین وظیفه رضا شاه در فاصله 1299 تا 1304، سرکوب جنبش های آزادیخواهانه و ضد انگلیسی و سد کردن نفوذ اتحاد شوروی در ایران بود. فوج قزاق دست پرورده روسیه تزاری بود و تا زمان وجود روسیه تزاری تحت نظارت مستشاران نظامی قزاق و روسیه تزاری بود. بنابراین تضادی بنیادی با شوروی سوسیالیستی داشت. اینک که روسیه تزاری دیگر سرنگون شده بود فوج قزاق در خدمت انگلیسی ها قرار گرفته بود. رضا خان کسی بود که این خواسته انگلیسی ها را بخوبی برآورده می کرد. بنابراین سرکوب مهمترین خیزش های آزادیخواهی و ضد استعماری این دوران در گوشه وکنار ایران را بعهده گرفت و موفقیت در آن راه موافقت انگلیسی ها را برای رسیدن وی به تخت شاهی هموار کرد.

اما خواسته انگلیسی ها تنها سرکوب خیزش های آزادیخواهانه و ضد استعماری و مقابله با نفوذ و تاثیرات اتحاد شوروی نبود. مسئله مهم و کلیدی دیگر انگلستان حفظ انحصار خود بر نفت ایران و ادامه نفوذ سیاسی اقتصادی در ایران بود زیرا انگلستان آگاه بود که انحصار بر نفت ایران و سلطه بر جنوب برای حفظ سلطه اش بر جهان کلیدی است. به همین دلیل انگلستان یک رشته تغییر و تحولات نظامی، سیاسی و اقتصادی و به پیرو آن اجتماعی را در چارچوب جامعه ایران ضروری می دید، که به قدرت رساندن رضا خان ابتدای این تغییرات بود. بخش مهم دیگر این تغییرات در خدمت منافع انگلستان باید توسط رضا خان اجرا می شد. از جمله 1- ایجاد یک دولت مرکزی در مقابل حکومت های ملوک الطوایفی و قدرت های عشیره ای، 2- ایجاد ارتش واحد و سراسری برای چنین تسلطی که از طریق ادغام فوج قزاق، فوج مرکز، ژاندارمری و پلیس جنوب ایجاد گردید. این تحولات با انتخاب راه خشن سرکوب و کشتار و اعدام سران عشایر و رهبران ملیت های غیر فارس همراه بود. این ها لازمه و ضرورت هایی بود که انگلستان برای گسترش نفوذ خود بر ایران ومنطقه ومقابله با اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی در دستور کار داشت. در هماهنگی با آن برنامه هایی نیز درعرصه اقتصادی و ساختاری در دستور کارداشت که شرایط را برای نفوذ سرمایه ها و کالاهای امپریالیستی فراهم کند. به همین دلیل تغییرات خشن رضا شاهی تغییراتی برای گسترش بورژوازی و سرمایه های بوروکراتیک و وابسته به امپریالیسم در همراهی با فئودالها و زمینداران وفادار به او بود. ایجاد راههای حمل و نقل برای دستیابی و دسترسی هر چه بیشتر به نقاط مختلف که با ایجاد راه های شوسه و راه آهن شمال- جنوب بود، ایجاد شد. این گسترش راهها نه تنها برای نفوذ سرمایه و کالا بلکه برای امکان سرکوب مخالفت ها و جنبش و کنترل عشایر و خان ها و خیزش های مردمی نیز ضرورت داشت. همچنین باید از تغییرات اجتماعی که در دوران رضا شاه ایجاد شد نیز نام برد. تغییراتی که در خدمت تغییرات اقتصادی – سیاسی بود که وی از جانب انگلیسی ها مسئولیت گرفته بود که انجام دهد. از آن جمله می توان در مورد ملت سازی قلابی، در مورد زنان و روحانیت اشاره کرد. که به آنها در بخش بعد پرداخته خواهد شد.

جمعی از کمونیست های انقلابی – ایران

26 آبان 1405

سایت jaka2020.com



 

یک نظر بنویسید

 

نظرات شما

بدون نظر