۱۴۰۵-۰۸-۲۸
صدیق جهانی

سرگذشت کوتاهی از یک همبستگی!

 

در یکی از روزهای زمستان سال ۱۳۶۳، در خیابان باغ ملی سنندج، ناگهان با یکی از آشنایان قدیمی روبه‌رو شدم؛ دیداری کاملاً اتفاقی، در میان سپیدیِ بی‌امان برف و خیابان‌هایی که زیر بارش پیوسته، چهره‌ای متفاوت به خود گرفته بودند.

برف بدون وقفه می‌بارید و سرمای زمستان همه‌جا را در خود گرفته بود، اما عجیب آن‌که با وجود این بارش سنگین، هوا چندان سرد به نظر نمی‌رسید؛ گویی گرمایی پنهان در دل آن روز زمستانی جریان داشت. مدت‌ها بود او را ندیده بودم. وقتی نزدیک‌تر شد، نخستین چیزی که توجهم را جلب کرد، تغییر چهره‌اش بود؛ لاغرتر شده بود و نشانه‌های گذشت زمان و روزهای سخت را می‌شد در سیمایش دید. با این همه، چیزی در او همچنان دست‌نخورده باقی مانده بود و آن همان خنده‌های زیبا و آشنایی که از گذشته به یاد داشتم. خنده‌هایی صمیمی و در عین حال معنادار؛ خنده‌هایی که مرا، بیش از خودِ کلماتش، به مضمون پنهان حرف‌هایش متوجه می‌کرد. چند لحظه‌ای کنار هم ایستادیم و در میان آن همه سفیدی برف، از گذشته و روزهایی که پشت سر گذاشته بودیم گفت‌وگو کردیم. اما در پسِ ظاهر ساده و معمولی این دیدار، چیزی بیش از یک احوالپرسیِ اتفاقی جریان داشت؛ گویی هر جمله، اشاره‌ای به چیزی بود که نمی‌شد آشکارا بر زبان آورد و هر لبخند، معنایی پنهان را با خود حمل می‌کرد.

با همان گرمیِ همیشگی، از من خواست که آن شب مهمانشان باشم و در میان خنده‌های دلگرم‌کننده‌اش گفت:

«بچه‌ها هم خوشحال می‌شوند.»

در صدایش تمنایی بود که نمی‌شد نادیده‌اش گرفت. از آن‌جا که دوستشان داشتم، بی‌درنگ پذیرفتم و همراهش راه افتادم. خانه‌شان در حاشیه‌ی محله‌ی عباس‌آباد بود؛ جایی که طبق معمول بادهای زمستانی بی‌پروا بر در و دیوار خانه‌ها می‌کوبیدند و برف، کوچه‌ها را یکی پس از دیگری سفیدپوش کرده می‌کرد. آن مادر خستگی‌ناپذیر، قصد داشت مسیر میان باغ ملی تا عباس‌آباد را پیاده طی کنیم. هنوز چند قدمی بیشتر نرفته بودیم که دستش را روی شانه‌ام گذاشت و با همان لحن همیشگی گفت:

«راهی نیست، زود می‌رسیم.»

اما من، برخلاف حرفش، به زحمت گام‌هایش را می‌دیدم. پاهایش رمق پیمودن آن همه راه را نداشت. لحظه‌ای نگاهش کردم و گفتم:

«با این سرما، انصاف نیست این همه راه را پیاده برویم.»

لبخند کم‌رنگی زد و بعد، انگار بخواهد موضوع را بی‌اهمیت جلوه دهد، گفت:

«کرایه‌ی تاکسی گران شده، جوان! زیاد هم دور نیست.»

آن کلمه «گران شده» را آن‌چنان آهسته بر زبان آورد که گویی نمی‌خواست سنگینیِ معنایش میان ما بماند. اما همان دو کلمه، بیشتر از یک توضیح ساده بود؛ پرده‌ای بود که می‌خواست با لبخند روی تنگنای زندگی‌شان بکشد. من اما، بی‌آن‌که مجال مخالفت بیشتری به او بدهم، دست بلند کردم و تاکسی‌ای را که از میان برف‌ها می‌گذشت، نگه داشتم. وقتی سوار شدیم و در را بستم، از گوشه‌ی آینه نگاهش کردم. نگاه سپاسگزارش را دیدم؛ نگاهی کوتاه، اما سرشار از حرف‌هایی که هیچ‌کدام به زبان نیامد. وقتی به عباس‌آباد رسیدیم، نایلون‌های خرید را از دستش گرفتم. کوچه‌ها هم لغزنده بودند و هم سربالایی. آرام‌آرام از تپه‌ای بالا رفتیم و برف زیر پاهایمان صدا می‌داد و نفس‌هایمان در هوای سرد زمستانی به بخار تبدیل می‌شد و پیش از آن‌که به جایی برسد، در هوا محو می‌شد. وقتی به خانه رسیدیم، یکی از همسایه‌ها تصور کرده بود که من برادر کوچک شوهرش بودم! اما همین که وارد حیاط باریک و خاکی خانه شدیم، چیزی در فضای آن برایم آشنا بود؛ خانه‌شان بی‌شباهت به همان خانه‌های ساده و فرسوده‌ی اطراف حاجی‌آباد بالا و ته‌قُتَقُان، نبود. درِ اصلی اتاق محل زندگی، چوبی و فرسوده بود؛ چوبی که سال‌ها سرما و باران و بی‌مهریِ زمان را تحمل کرده و رنگش نیز کم‌کم در حال محو شدن بود. باد از لابه‌لای درزهایش به داخل می‌خزید. وقتی وارد اتاق پذیرایی شدم، دیدم پنجره‌ها نیز وضع بهتری از در ورودی نداشتند؛ گویی خانه از هیچ سو در برابر سرمای بیرون پناهی نداشت. همین که پا به داخل گذاشتم، سرمای خانه پیش از هر سلام و احوالپرسی به استقبالم آمد. هوایی که می‌بایست گرمِ حضور یک خانواده باشد، سرد و بی‌جان بود. اتاق، جز چند پتو و چراغی کم‌سو، چیز چندانی در خود نداشت. از امکانات معمول زندگی خبری نبود؛ نه بخاریِ درست‌وحسابی، نه فرشی که سرمای زمین را بگیرد و نه وسیله‌ای که بتواند این سرما را از دیوارها و گوشه‌های خانه دور کند. لحظه‌ای در درونم چیزی فرو ریخت. حالتی از بهت و اندوه به سراغم آمد؛ نه فقط از دیدن فقر و تنگدستی، بلکه از این‌که می‌دیدم کودکان این خانه باید در چنین سرمایی شب را به صبح برسانند. اما خیلی زود خودم را جمع‌وجور کردم. نمی‌خواستم نگاه، سکوت یا حتی دلسوزیِ ناخواسته‌ی من، زخمی بر غرورشان بزند. فقر، اگرچه بر در و دیوار خانه نشسته بود، اما قرار نبود کرامت آدم‌هایش را هم با خود ببرد. بچه‌ها با دیدن مهمان لبخند زدند؛ لبخندی کم‌رنگ، اما صادقانه و از ته دل. گونه‌هایشان از سرما گل انداخته بود. کنارم نشستند و با همان شرم شیرین و کودکانه‌ای که در حضور مهمان داشتند، احوالپرسی کردند.

آن شب شام ساده‌ای خوردیم؛ ساده‌تر از آن‌که بتوان نامش را یک سفره‌ی کامل گذاشت، اما در همان سادگی، عزتی بود که از بسیاری سفره‌های رنگین و پر زرق‌ و برق گران‌بهاتر به نظر می‌رسید. کسی از کمبودها سخن نمی‌گفت. انگار همه تلاش می‌کردند با همان اندک داشته‌ها، گرمایی برای جمع خود بسازند. آخر شب، وقتی بچه‌ها به خواب رفتند و سکوت آرام‌آرام سراسر خانه را فراگرفت، مادرشان آهسته کنارم نشست. نور چراغ کم‌سو روی صورتش افتاده بود و خستگیِ سال‌های گذشته را آشکارتر می‌کرد. لحظه‌ای سکوت کرد؛ گویی می‌خواست چیزی را که مدت‌ها در دل نگه داشته بود، سرانجام به زبان بیاورد.

آرام گفت:

«از وقتی شوهرم را بردند، همه‌چیز به هم ریخته…»

مکث کرد. انگار کلمه‌ها در گلویش گیر کرده بودند. نگاهش را پایین انداخت و پس از لحظه‌ای ادامه داد:

«خانه دیگر صدای خنده‌ی بچه‌ها را ندارد. آن خنده‌ها بود که این‌جا را گرم می‌کرد.»

سکوتی سنگین میان ما نشست. در آن لحظه، تازه معنای واقعی آن جمله را فهمیدم؛ گرمای این خانه سال‌ها نه از بخاری و وسایل گرمایشی، بلکه از حضور آدم‌هایی می‌آمد که حالا یکی از مهم‌ترینشان را از آن‌ها گرفته بودند. سرمایی که آن شب در خانه احساس می‌شد، فقط سرمای زمستان نبود؛ بلکه بخشی از آن، سرمای جای خالی مردی بود که نبودنش در تمام گوشه‌های خانه حضور داشت.

آن مادر خستگی ناپذیر، برایم تعریف کرد که غروبی، مأموران تاریک‌اندیش، به خانه‌شان ریخته‌اند و شوهرش را با خود برد‌ه‌اند؛ بی‌آن‌که توضیحی بدهند، بی‌آن‌که فرصتی برای خداحافظی هم بگذارند. در آن روزگار، خودم هم از نظر اقتصادی حال‌ و روز خوشی نداشتم. دخل و خرج زندگی‌ام به زحمت با هم می‌خواند. اما آن‌جا، در آن اتاق سرد، رنج خودم را فراموش کردم. به سرنوشت آن بچه‌ها فکر می‌کردم؛ کودکانی که باید دل‌ مشغول بازی و مدرسه می‌بودند، نه نگران نان شب، برایم تعریف کرد که پسر بزرگ‌شان که ١٢ سال عمر داشت، عصرها کنار خیابان نایلون می‌فروخت و دختربچه‌ی کوچک‌تر هم در خانه، با او قالی‌بافی می‌کرد. مادر ادامه داد: «تنها قالیچه‌ای را که از جهیزیه‌ام مانده بود، فروختم. و حالا دیگر چیزی برای فروش نمانده.»

نگاهش را به زمین دوخت. در صدایش ناامیدی موج می‌زد؛ نه از سر شکایت، بلکه از سر فرسودگی. آن شب، وقتی از خانه‌شان بیرون رفتم، برف هنوز می‌بارید. اما وضعیتی که در آن خانه دیدم، عمیق‌تر از زمستان سرد بود و اما از فردای آن شب، زندگی برایم شکل دیگری گرفت. فهمیدم رنج، وقتی چهره پیدا می‌کند، دیگر یک واژه نیست؛ مسئولیتی است که بر شانه‌هایت می‌نشیند و رهایت نمی‌کند. وقتی به منزل رسیدم، شب از نیمه گذشته بود، اما خواب به چشم‌هایم راه نمی‌یافت. سقف اتاق را خیره می‌نگریستم و ذهنم بی‌وقفه به همان خانه‌ی سرد و خاموش برمی‌گشت؛ به آن اتاق کم‌نور، به نگاهِ خسته‌ی مادر، و بیش از همه به چشم‌های گرسنه و پرسشگرِ آن بچه‌های خردسال که هنوز معنای تنگدستی را نمی‌فهمیدند اما سنگینی‌اش را با تمام وجود حس می‌کردند. هرچه می‌کوشیدم فکر را از خود دور کنم، تصویرشان روشن‌تر و جان‌سوزتر می‌شد. گویی در تاریکی شب، صدای نفس‌های آرامشان را می‌شنیدم و اضطراب فردایشان را حس می‌کردم. سرانجام صبح روز بعد، ماجرا را با یکی از رفقای حوزه‌ی ۱۱ گولان در میان گذاشتم. او هم با دقت گوش داد؛ چهره‌اش آرام بود اما اندوه در نگاهش موج می‌زد و گفت:

«دوست دارم همراهت سری بهشان بزنیم.»

مخالفت کردم. گفتم دیدنِ دوباره، اگر با دست خالی باشد، چه سودی دارد؟ بهتر است در پی راه‌حلی باشیم. آهی کشید و گفت:

«با این بیکاری و دست‌تنگی، پیدا کردن راه حل آسان نیست…»

حق داشت؛ زیرا روزگار بر بسیاری سخت می‌گذشت. اما در ذهنم جرقه‌ای از امید روشن شده بود. گفتم بهتر است موضوع را با پدر یکی از پیشمرگان در میان بگذاریم. او مردی مذهبی خوش‌نام و سخاوتمند بود و در گوشه‌ای از شهر دکانی کوچک داشت؛ دکانی ساده با بوی آشنای قند و چای، با کیسه‌های برنج که روی هم چیده شده بودند و دبه‌های روغن که زیر نور زرد چراغ برق می‌درخشیدند و مشتریانش او را با انصاف و به دل‌پاکی می‌شناختند. رفیق هم‌حوزه‌ایم از پیشنهاد استقبال کرد، اما گفت:

«بهتر است من داخل دکان نیایم. خودت مسئله را با او در میان بگذار؛ این‌طور بهتر است.»

قبول کردم. او در پیاده‌رو روبه‌روی دکان ایستاد و من با دلی که اندکی می‌تپید، وارد شدم و او با همان چهره‌ی متین و مهربان، سر بلند کرد و با احترام فراوان خوش‌آمد گفت. گرمای برخوردش، بخشی از اضطرابم را فرو نشاند. چند لحظه‌ای از احوال‌پرسی گذشت و بعد، آرام‌آرام داستان آن خانواده را برایش بازگو کردم؛ از تنگنای زندگی‌شان، از کودکان خردسال، از سفره‌ای که تهی مانده شان تعریف کردم.. هنوز سخنم به پایان نرسیده بود که دیدم اشک در چشمانش حلقه زد. سکوت کوتاهی کرد، دست بر پیشانی کشید و گفت:

«پسرم… تو به‌جای من، این مقدار کمک را برایشان ببر. لازم نیست نامی از من ببری.»

کلماتش ساده بود، اما عمقی از انسانیت در آن موج می‌زد. بی‌اختیار گفتم: «چشم.»

بی‌درنگ برخاست. یک کیسه‌ی برنج برداشت، یک قوطی چای را از قفسه پایین آورد، دبه‌ای روغن کنار گذاشت و چند کیلو قند و شکر نیز به آن افزود. هر کدام را با دقت و وسواس کنار هم چید؛ گویی نه کالا، بلکه اندکی آرامش در کیسه می‌گذاشت. سپس گفت:

«با تاکسی برایشان ببر. راحت‌تر است.»

پرسیدم: «اشکالی ندارد با فلانی ببرم؟»

لبخند زد و گفت: «نه، فقط بگو خودت خریده‌ای.»

از دکان بیرون آمدم و نفسی عمیق کشیدم و سپس با حس خوشحالی به‌ آن طرف خیابان رفتم و موفقیت را برای رفیق هم‌حوزه‌ای بازگو کردم و لحظاتی بعد، وسایل را برداشتیم و سوار تاکسی شدیم. در مسیر، سکوتی میانمان بود؛ سکوتی که این‌بار از جنس نگرانی نبود، از جنس رضایت بود. وقتی به خانه‌ی آن خانواده رسیدیم، در را همان مادر مهربان گشود. با دیدن ما و کیسه‌هایی که در دست داشتیم، لحظه‌ای مبهوت ماند. بعد، بی‌آنکه سخنی بگوید، اشک از گونه‌هایش سرازیر شد. آن اشک‌ها، آمیخته‌ای بود از شرم، سپاس و سبک‌شدنِ باری سنگین. کودکان، با چشم‌هایی درخشان به بسته‌ها نگاه می‌کردند؛ گویی عید به خانه‌شان آمده بود. آن خانم مهربان که اشک پنایی صورتش را گرفته بود، با صدایی لرزان گفت: «بمانید… برای ناهار مهمان ما باشید.»

اصرارش صمیمانه بود، اما ما به احترام حال و هوای خانه و برای آنکه مزاحمتی ایجاد نکنیم، وعده را به فرصتی دیگر موکول کردیم. در حین برگشت، توصیه کردیم که اگر همسایه‌ای پرسید، بگو ما از فامیل‌های خودت هستیم. در واقع، آن روز که بازمی‌گشتیم، احساس می‌کردم بخشی از سنگینی شب گذشته از شانه‌هایم برداشته شده بود. نه به این دلیل که مشکلی بزرگ حل شده بود، بلکه از آن رو که در میان تنگنای آن سال‌ها، هنوز دل‌هایی می‌تپید که بی‌نام و نشان، چراغ خانه‌ای را روشن می‌کردند. از آن سرازیری که پایین آمدیم، اشک و شوق را لمس و احساس می‌کردم. با این همه، حس می‌کردم کاری که انجام داده بودیم، بیشتر شبیه خاموش کردن شعله‌ای کوچک بود در برابر آتشی که زیر خاکستر مانده بود. چند دقیقه بعد، به دور میدان «کانی‌کوزه‌له» رسیدیم؛ میدانی ساده و پر رفت‌وآمد که برای مردم آن حوالی، هم گذرگاه بود و هم محل مکث و گفت‌وگو. در آنجا، توقف کرده و وارد شدیم. بوی چای تازه‌دم و تخم‌مرغ سرخ‌شده و دود قلیان، در فضا پیچیده بود و در گوشه‌ای نشستیم. رفیق هم‌حوزه‌ای بی‌درنگ دو تا تخم‌مرغ سرخ‌شده و دو استکان چای را سفارش داد. این قهوخانه، بیشتر مردمی شکل داده بودند که از روستاهای اطراف آمده و همان‌جا ساکن شده بودند. به همین دلیل، اغلب چهره‌ها برای هم آشنا بودند و از سلام و احوال‌پرسی‌ها، مشخص بود که اکثرأ همدیگر را می‌شناسند. هنوز چای روی میز ننشسته بود که رفیقم با چند نفر دست داد، نام برد، خاطره‌ای کوتاه گفت و خندید. من نیز در آن میان با چند نفر آشنا شدم؛ مردانی ساده‌پوش با پیراهن‌های رنگ‌باخته و دست‌هایی پینه‌بسته که نشان سال‌ها کار و رنج بود. نگاه‌هایشان اما صاف و بی‌غل‌وغش بود؛ از همان نگاه‌هایی که بی‌نیاز از کلمات، اعتماد می‌آفریند. در سلام و احوال‌پرسی‌شان گرمایی بود که سرمای سال‌های سخت را تاب می‌آورد. چای که رسید، بخار لطیفی از استکان‌های کمرباریک بالا می‌رفت و در هوای نیمه‌گرم قهوه‌خانه پیچ می‌خورد. نور زرد چراغ بر سطح چای می‌افتاد و رنگ کهربایی‌اش را پررنگ‌تر می‌کرد. رفیقم پیش از نوشیدن، آرام در استکان فوت کرد؛ گویی نه فقط حرارت چای، بلکه سنگینی اندیشه‌ای را نیز می‌خواست و اندکی فروبنشاند. لحظه‌ای سکوت میانمان نشست و صدای برخورد قاشق با نعلبکی‌ها و همهمه‌ی دوردست مردان، پس‌زمینه‌ی آن مکث کوتاه بود.

جرعه‌ای نوشید و گفت:

«این کمک، خیلی خوب بود… اما به‌زودی به ته می‌رسد. آن‌ها دوباره با همان مشکلات روبه‌رو می‌شوند.»

نگاهش جدی و دوراندیش بود؛ نگاهی که از لحظه‌ها عبور می‌کرد و به فردا خیره می‌شد. من که هنوز گرمای رضایت در دلم موج می‌زد، لحظه‌ای مکث کردم. انگار تازه متوجه شده باشم که نیکیِ بی‌برنامه، اگر تداوم نداشته باشد، به‌سرعت رنگ می‌بازد و پرسیدم:

«پس چه باید کرد؟»

استکان را آهسته روی نعلبکی گذاشت؛ صدای ظریف برخورد چینی با چینی در گوشم ماند و گفت:

«نظرت چیست صندوقی میان یاران ایجاد کنیم؟ هر کس به اندازه توانش، ماهانه کمک کند. حتی می‌توانیم از آدم‌های قابل اعتماد هم یاری بگیریم. این‌طور، دستمان خالی نمی‌ماند و کمکمان تداوم پیدا می‌کند.»

سخنش همچون جرقه‌ای در دل تاریکی و اما روشنی‌بخش بود. احساس کردم اندوه پراکنده‌ی آن روزها، ناگهان جهتی پیدا کرده بود. بی‌درنگ پذیرفتم. ایده‌اش پر زرق‌ و برق نبود، اما ریشه داشت؛ از جنس همان همبستگی‌های خاموشی که در روزهای دشوار، انسان‌ها را کنار هم نگه می‌دارد. همان‌جا، کنار میدان و میان همهمه‌ی قهوه‌خانه، تصمیمی گرفتیم که بعدها معنای عمیق‌تری یافت. چند روز بعد، موضوع را با دیگر یاران در میان گذاشتیم. نشستیم، بحث کردیم، حساب و کتاب کردیم، نگرانی‌ها را سنجیدیم و امیدها را پررنگ‌تر ساختیم. سرانجام صندوقی کوچک اما صمیمانه پایه‌گذاری شد. هر کس به قدر توانش، مبلغی هرچند ناچیز می‌پرداخت. پول‌ها زیاد نبود، اما نظم داشت؛ و همین نظم، به آن اعتبار می‌بخشید. بی‌هیاهو، آن را به دست همان خانواده می‌رساندیم؛ بی‌آنکه بوی ترحم بدهد یا رنگ منت، آن را «همبستگی ابر خانواده کومه‌له»، نام گذاری کردیم. این نام، بیش از آنکه عنوانی رسمی باشد، یادآور پیوندی بود که خود را در آن سهیم می‌دانستیم. اما با آمدن بهار، کارمان رنگ تازه‌ای گرفت. باغ‌های آشنایان از شکوفه‌های همه رنگ، پر می‌شد و اندکی بعد، شاخه‌ها زیر بار میوه خم می‌شدند. به موقع، آلو، زردآلو، سیب، انگور و غیره را می‌چیدیم و در کنار چیدن میوه‌های همه رنگ، ماست، دوغ و کره‌ی محلی نیز، سهمی از این همدلی می‌شد و ما به‌طور منظم و بی‌آنکه نامی برده شود، آن را جمع‌آوری می‌کردیم و به خانه‌شان می‌بردیم. کمک‌ها دیگر حرکتی لحظه‌ای و احساسی نبودند بلکه به نظم و مسئولیتی مشترک بدل شده بود و هر ماه و هر فصل، تکرار می‌شد. آنچه آغازش یک نگرانی بود، کم‌کم به فرهنگی کوچک از یاری و همدلی تبدیل شد؛ فرهنگی که در دل سال‌های سخت، معنای خانواده را گسترده‌تر می‌کرد و نشان می‌داد پیوندها، اگر بر پایه‌ی باور و احترام باشند، می‌توانند فراتر از خون و نسب خانوادگی شکل بگیرند.

حدود دو سال بعد، درِ زندان به روی شوهرش گشوده شد و او به خانه بازگشت؛ مردی که رنجِ اسارت در خطوط چهره‌اش نشسته بود، اما نگاهش هنوز استوار و زنده بود. وقتی خبر آزادی‌اش را شنیدیم، بی‌درنگ به دیدارش رفتیم. خانه حال‌وهوای دیگری داشت؛ دیوارهایی که سال‌ها سکوت کشیده بودند، این‌بار صدای خنده و رفت‌وآمد می‌شنیدند. همسرش آرام‌تر به نظر می‌رسید و کودکان، قد کشیده‌تر از آنچه در خاطره‌مان مانده بودند. او می‌دانست در آن سال‌ها تنها نمانده‌اند. خبر همبستگی و کمک‌های پیوسته به گوشش رسیده بود. وقتی روبه‌رویش نشستیم، با چشمانی که برق قدردانی در آن موج می‌زد، گفت که این یاری را هرگز فراموش نخواهد کرد. می‌خواست به نوعی جبران کند؛ نه از سر بدهکاری، بلکه از سر شرافتی که در وجودش ریشه داشت. ما اما از همان آغاز، قصد معامله نداشتیم. آنچه میان ما شکل گرفته بود، از جنس بده‌بستان نبود؛ پیوندی انسانی بود که بی‌نام و نشان آغاز شده بود. از آن تاریخ، میان ما اعتمادی عمیق پدید آمد. رفت‌وآمدها بیشتر شد. گفت‌وگوها طولانی‌تر شد. کم‌کم، فاصله‌ها فرو ریخت و رابطه‌مان رنگ خانواده به خود گرفت. سفره‌هایمان مشترک شد و دغدغه‌هایمان در هم تنید. او به‌نوعی می‌دانست که ما وابسته به کومه‌له‌ایم؛ اما از موقعیت دقیق تشکیلاتی ما خبر روشنی نداشت، و راستش، این موضوع چندان محوریت نداشت. در آن سال‌ها، مرز میان «عضو» و «هوادار» چندان پررنگ نبود؛ زیرا بسیاری از هواداران همان وظایفی را پیش می‌بردند که اعضا پیش می‌بردند. اما آنچه اهمیت داشت، باور مشترک و آمادگی برای ایستادن کنار یکدیگر بود، نه عنوان و جایگاه تشکیلاتی و ...

همین همبستگیِ شکل‌گرفته، در وجود او نیز تأثیر گذاشت. گام‌هایش در مسیر مبارزه استوارتر شد. از مردی رنج‌دیده و محتاط، به شخصیتی فعال و قابل اعتماد بدل گشت. در جلسات محدود و گفت‌وگوهای خصوصی، نظر می‌داد، پیشنهاد می‌کرد، مسئولیت می‌پذیرفت. صداقتش، که پیش‌تر در اشک‌هایش هنگام شنیدن داستان خانواده‌اش دیده بودیم، حالا در عمل نیز آشکار می‌شد. مدت‌ها بعد، در فضایی صمیمی و بی‌تکلف، ماجرای صندوق را با او در میان گذاشتیم؛ از روزی گفتیم که کنار میدان، میان بوی چای و صدای استکان‌ها، تصمیم گرفتیم کمک را از یک حرکت مقطعی به یک تعهد پایدار بدل کنیم. با دقت گوش داد و وقتی سخنمان به پایان رسید، لبخندی زد که در آن هم غرور بود و هم فروتنی. بی‌درنگ گفت که می‌خواهد سهمی ثابت داشته باشد. از آن پس، او به عضوی ثابت و وفادارِ صندوق بدل شد؛ حضوری که تنها به سهمی ماهانه ختم نمی‌شد، بلکه وزنی اخلاقی و روحی به جمع ما می‌بخشید. وقتی در نشست‌های کوچکمان می‌نشست، سکوتش هم معنا داشت؛ نگاهش اعتماد می‌آفرید و سخنش دلگرمی می‌داد. حضورش یادآور این بود که رنجِ کشیده، اگر با آگاهی و تعهد همراه شود، می‌تواند به نیرویی سازنده بدل گردد. با همراهی او و دیگر یاران، صندوق اندک‌اندک جان گرفت؛ از ظرفی کوچک با اندوخته‌ای ناچیز، به پشتوانه‌ای قابل اتکا تبدیل شد. دیگر تنها یک خانواده زیر پوشش نبود. کم‌کم نام خانواده‌های دیگری نیز به فهرست افزوده شد؛ خانه‌هایی که چراغشان کم‌سو بود، سفره‌هایشان باریک و نگرانی‌شان هرروزه. کمک‌ها شکل منظم‌تری یافت. حساب و کتاب دقیق‌تر شد. اعتماد میان ما و مردم گسترده‌تر گردید. دامنه‌ی یاری از چند بسته‌ی معیشتی فراتر رفت و به شبکه‌ای از حمایت انسانی تبدیل شد. امید، آهسته و بی‌صدا، در خانه‌های بیشتری روشن شد؛ امیدی که شاید کوچک بود، اما در دل تاریکی آن سال‌ها، روشنیِ بزرگی به شمار می‌آمد.

اکنون که به آن مسیر نگاه می‌کنم، می‌بینم چگونه تصمیمی که در گوشه‌ای از یک قهوه‌خانه و در میان بخار چای گرفته شد، به زنجیره‌ای از اعتماد و همبستگی انجامید. زنجیره‌ای که از یک کیسه برنج و قوطی چای آغاز شد و به پیوندی پایدار میان انسان‌ها انجامید؛ پیوندی که نه بر پایه‌ی نام و عنوان، بلکه بر بنیاد مسئولیت مشترک شکل گرفت. آموختیم که تاریخ زندگی، همیشه با رویدادهای بزرگ و پرهیاهو نوشته نمی‌شود؛  بلکه گاه با گام‌های آرام، پیوسته و بی‌ادعاست که سرنوشت‌ها تغییر می‌کند. در مسیر نهادینه شدن این همبستگی، شایسته است که یاد رفیق کمونیست، ابراهیم احمدی را گرامی بداریم. رفیق ابراهیم شخصیتی متین، آرام و قابل اتکا داشت؛ از آن دست انسان‌هایی که کمتر سخن می‌گویند اما حضورشان ستون خیمه‌ی جمع است. دل‌سوزی‌اش نمایشی نبود، ریشه‌دار بود. به همبستگی نه به‌عنوان یک اقدام مقطعی، بلکه به‌مثابه ارزشی انسانی و سیاسی می‌نگریست. باور داشت که مبارزه، اگر با یاری‌رسانی به زندگی روزمره‌ی مردم گره نخورد، خشک و بی‌جان می‌شود. او با رفتار و منش خود، به این حرکت جان بخشید. در لحظات تردید، استواری می‌آورد و در روزهای خستگی، امید می‌پراکند. یادش برای ما نه صرفاً خاطره‌ی یک رفیق، بلکه نشانه‌ی مسیری است که پیمودیم؛ مسیری که در آن انسان بودن، مقدم بر هر عنوان و جایگاهی بود.

صدیق جهانی

 

یک نظر بنویسید

 

نظرات شما

بدون نظر