۱۴۰۵-۰۸-۲۸
خدامراد فولادی

متدولوژی چیست؟ نقبی ماتریالیستی دیالکتیکی به متدولوژی ِ علمی- فلسفی ِ مارکس- انگلس

 

( رابطه ی متدولوژی و شناخت)

متدولوژی یا روش شناسی، شیوه ی درک و فهم ِ جهان و تحلیل و توضیح ِ آن است. می توان گفت متدولوژی رشته ی باریکی است که از میان ِ عقاید و نظریه های یک اندیشه مند در تمام ِ دوران ِ نظریه پردازی ِاو می گذرد و این عقاید و نظریه ها را به طور ِ ارگانیک ( تنگاتنگ و همبسته) به یکدیگر مرتبط می سازد به گونه ای که هیچ عقیده و نظریه ای در هیچ زمینه ای بیرون از این رشته ی اتصال قرار نگیرد. دراین مفهوم،متدولوژِی عامل ِیکپارچه گی و انتظام ِ نظریه ها، آرا و عقاید ِ یک اندیشمند ِ صاحب ِ ایده و نظر است. در واقع،متدولوژی مبنای یکپارچه گی ِ شناخت است. هیچ متفکر ِ تاثیر گذار ِصاحب ِ جهان بینی منسجمی را نمی شناسیم که از متدولوژی ِمنسجمی پیروی نکند یعنی ایده ها و آرای خویش رابه شیوه ی نظام مند ِ یکسانی ارائه ننماید. رابطه ی ایده( اندیشه) با متدولوژی، رابطه ای تنگاتنگ و دیالکتیکی است.با فراروی ِاندیشه ازساده به پیچیده،راهبرد ِ متدولوژیک نیز شکل و شیوه ی بیان و تعبیر و تفسیر ِ پیچیده تری می یابد، یعنی از سطح به عمق می رود. در هر حال، متدولوژی همواره در جهت ِ اثبات و تثبیت ِ نظریه و ایده ی ابراز شده حرکت می کند و عامل ِ یکدستی و وحدت ِ جهان بینی و جهان شناسی ِ نظریه پرداز است.

ویژه گی ِعمده ی متدولوژی وحدت ِ همبسته ی آن با تئوری و پراتیک به مثابه ِکلییتی جهان شناختی می باشد.این وحدت و همبسته گی در تمام ِزمینه های اندیشه گی و عملی خصلت نمای صاحب ِ اندیشه و تئوری است. برای نمونه : روش ِ تحلیل ِ یک ماتریالیست ِ دیالکتیکی در همه ی زمینه های فلسفی، اجتماعی، اقتصادی، و حتا سیاسی یکسان و دیالکتیکی- ماتریالیستی است. اینگونه نیست که روش ِ تحلیلی ِ او در زمینه ای دیالکتیکی ماتریالیستی و در زمینه ی دیگر متافیزیکی- ایده آلیستی باشد. چرا که متدولوژی ، اثر ِ انگشت ِ فیلسوف و اندیشه مند برآثار ِ او است.

مارکس وانگلس،ازجمله اندیشه مندانی هستند که متدولوژی ِ شناخته شده ی مختص به خود را دارند و متدولوژی ِ آنها دیالکتیکی- ماتریالیستی است. اصول ِاساسی ِروش شناسی ِ مارکس- انگلس درشناخت ِ جهان و جامعه ی انسانی عبارت است از: 1- تقدم ِ عین و عینی بر ذهن و ذهنی. به این معنا که عین( عینی) ،هستی ِمستقل از ذهن دارد و به آن وابسته نیست. در حالی که ذهن وابسته به عین و محصول ِ تکامل ِ آن است. تقدم ِ عین بر ذهن، یا ماده بر آگاهی تقدم ِ زمانی و تاریخی است. ذهن( ذهنی، ذهنییت) محصول ِ تکامل ِ تاریخی ِ عینی( ماده، طبیعت) است. رابطه ی عینی و ذهنی یا طبیعت و اندیشه ( ایده) رابطه ای دیالکتیکی و دوسویه است. به این معنا که ایده (اندیشه) در پراتیک و فعالییت ِ تولیدی ِ نقشه مند و هدفمند ِ انسان مادییت می یابد و عینی می شود و به نوبه ی خود موجب ِ تغییر و دگرگونی ِ طبیعت ( عین، عینی) می گردد،و در نتیجه خود نیز دچار ِ دگرگونی از «این به آن» می شود. از این رو ، پراتیک و موضوع یا هدف ِ پراتیک که دگرگون سازی و مآلن شناخت از ماده ی حرکتمند یا طبیعت است، به مثابه ِ سوژه ی تغییر و شناخت ، در فرایند ِکار و تولید، همزمان روندی تکاملی و اعتلایی از ساده به پیچیده و از پست به عالی دارند. به بیان ِ دیگر، هم ابژه ی فعال و هم سوژه ی موضوع ِ فعلییت و فعالیت در فرایند ِحرکت ِماده«از آنچه هست به آنچه خواهد شد» سهم ِ اعتلایی- فرارفتی داشته و حرکت ِماده ی در دسترس ِ انسان را با شناخت ازآن تسریع می کنند وسکون و ایستایی جز به طور ِ نسبی ، موقت و گذرا، در حرکت ِ اشکال ِ متنوع ِ ماده- طبیعت ِ در دسترس و در چارچوب ِ فعالییت ِ انسان ِ کارورز ِاندیشه ورز وجود ندارد. به بیان ِ دیگر ، انسان کار ورز ِ اندیشه ورز با کار ِ تولیدی اش حرکت ِ ماده – طبیعت را در اختیار می گیرد، به سود ِ خود تسریع می کند و شتاب می بخشد. حرکت ِ سوژه وابژه ی شناخت، تابع ِقانون مندی های خود ویژه ی آنهاست. بر طبق ِاین قانون مندی ها پدیده ها و چیزهای عینی و بازتاب ِ شان در ذهن، به دلیل ِ این که حرکت ِ ذهن و ذهنی تابع ِ حرکت ِ تاریخی ِعامل ِ عینی است از این رو تکامل ِهردواز پست به عالی و از ساده به پیچیده است. به بیان ِدیگر ، به دلیل ِحضور ِ دیالکتیک در کلییت ِ همبسته ی فعلییت و فاعلییت ِاشکال ِواقعن موجود و متنوع ِ ماده ،هیچ اراده ی مافوق ِ اشکال ِ وجودی ِ عینی و ذهنی ِ ماده ی در حرکت در این فرایند نه دخالت دارد و نه علمن می تواند دخالت داشته باشد. فهم ِ این قانون مندی ها و کار کردهای ایجابی – اثباتی ِ شان را که در مبارزه ی تولیدی ِ انسان برای ادامه ی زنده گی ِ نوع ِ خویش صورت می گیرد و خود نیزحرکت و فرایندی از ساده به پیچیده دارد، شناخت می گوییم. در واقعییت ِ امر، پراتیک یا عمل ِ اجتماعی، و به ویژه کار ِ تولیدی ِ انسان عامل ِ اصلی ِ شناخت و شناخت نیز محصول یا معلول ِپراتیک است. پس رابطه ی پراتیک و شناخت، رابطه ای دیالکتیکی و دوسویه است. یعنی پراتیک به شناخت وشناخت به پراتیک تبدیل می شود.بدون ِ پراتیک شناخت وجود ندارد، و بدون ِشناخت پراتیک ادامه نمی یابد. شناخت ازجزیی به کلی و سپس از کلی به جزیی است، یعنی از مشخص به مجرد وازمجرد به مشخص،وازاین رو حرکتی دیالکتیکی و پیوسته دارد، و نه ساکن و گسسته.

2- هر پدیده،گذشته،حال وآینده ای دارد. همانستی و پیوسته گی ِ درخود و برای خود ِپدیده یعنی پیوند ِزنجیره ی زمانی- تاریخی ِ آن که در برگیرنده ی گذشته، حال و آینده ی پدیده است و به شناحت ِ کلی از هستی ِ آن پدیده می انجامد، به گونه ای که می توان باتکیه بر داده های علمی ِ تا کنونی آینده ی آن پدیده را با ضریب ِ اطمینان ِ قریب به یقین پیش بینی نمود. شناخت ِ تئوریک و علمی- فلسفی ِ ماتریالیستی – دیالکتیکی عالی ترین و دقیق ترین نوع ِ نظرورانه ی شناخت است که خود محصول و نتیجه و برآمد ِ حیات و پراتیک ِ تا کنونی ِ انسان و برآیند ِ عالی ترین و پیشرفته ترین دستاوردهای تولیدی- تاریخی ِاوست. شناخت ِتئوریک ِ ماتریالیستی- دیالکتیکی بیان کننده و توضیح دهنده ی کلی ترین و عام ترین قوانین ِ طبیعت، جامعه و تفکر است. این شناخت که بر پایه ی داده های تا کنونی ِ پراتیک ِ علمی – تجربی ِ اثبات شده در عمل ِ دگرگون سازی ِ طبیعت استوار است، بر این نظر تکیه دارد که می توان آینده ی پدیده ها را به شیوه ی علمی و با قطع ویقین پیش بینی نمود. چرا که خود ِ کشف ِ عالمانه ی قانون مندی توان ِ پیش بینی ِ آینده را به انسان می دهد و این بدان معناست که بدون ِ کشف و شناخت ِ قانون و قانون مندی کمترین شناختی نه از پدیده و نه ازراه و روش ِتغییر و دگرگون سازی ِآن نخواهیم داشت. درواقع،شناخت ِپدیده یعنی شناخت ِقوانین ِحاکم بر موجودیت و کارآیی ِ بالقوه و بالفعل ِ آن. اگر قوانین ِ درون ساختاری ِ پدیده را کشف کرده و بشناسیم، پدیده ی طبیعتن در خود را به پدیده ی علمن برای نوع ِ انسان تبدیل نموده ایم. چرا که بدون ِ این گونه شناخت ، پدیده تا ابد برای مای انسان « در خود و اسرار آمیز» و غیر ِ قابل دگرگون سازی ِ آگاهانه و شناختمندانه و هدف مندانه خواهد بود. به عنوان ِ مثال، تا زمانی که قوانین و کارکردهای درونی ِ اتم و ذرات ِ بنیادی را از طریق ِ ابزارهای علمی و با روش ِ عملی( پراتیکی) نشکافته و نشناخته ایم، هیچگونه ایده ی درست و شناخت مندانه ای در مورد ِ اتم و ذرات ِ بنیادی نمی توانیم داشته باشیم و ابراز نماییم و هرگونه ایده و نظری در این باره ، ذهن گرایانه و خیال بافانه خواهد بود. اما به محض ِ آن که به قوانین و کارکرد های درون ساختاری ِاتم وذرات اشراف ِ علمی - اثباتی حاصل کنیم، آنها دیگر « چیزهای در خود ، ناشناخته و ناشناختنی» نیستند و به چیزهای « برای ما» تبدیل می شوند. زیرا ما نسبت به آنها و کرد و کار ِ و سمت و سوی ِ حرکت و تغییرات قانون مندانه و حتمیت ِ دگرگونی ِ شان آگاهی و شناخت ِیقینی ِکارآمد داریم. به طور ِکلی،کشف و شناخت ِقانون مندی ها انسان رانخست به کشف ِ« اسرار ِ طبیعت»و درادامه ی حیات ِاجتماعی اش به کشف وشناخت ِ قوانین ِ حاکم بر تکامل ِ جامعه ی خویش قادر می سازد. در واقع،پیوستگی وتوالی ِ زمانی( تاریخی) ِپدیده ها و حتمییت ِ علت و معلولی،هم افاده کننده ی قانون مندی و هم القا کننده ی نظام مندی ِ حاکم بر روند ِ تکاملی ِ ماده ی در حرکت در اشکال ِ بی نهایت متعدد و بی نهایت متنوع ِ آن است. همین قانون مندی و نظام مندی هاست که وقتی درپراتیک ِتولیدی ِ انسان به شناخت ِ علمی در آیند تبدیل به شناخت ِ فلسفی هم می شوند. شناختی که در دو تئوری ِماتریالیسم ِ دیالکتیک و ماتریالیسم ِتاریخی جمع بندی وبیان شده است.با این توضیح که: همانگونه که طبیعت در تکامل ِ دراز زمان ِ دیالکتیکی اش به جاندار و در نهایت به انسان تبدیل می شود، خود ِ ماتریالیسم ِ دیالکتیک هم در تکامل ِ علمی- فلسفی ِ شناخت مندانه اش تبدیل به ماتریالیسم ِتاریخی یعنی علم ِ شناخت از مراحل مختلف ِ تکاملی ِ جامعه ی انسانی می گردد. از این رو است که متدولوژی ِ علمی- فلسفی ِ مارکس- انگلس بر این دو پایه ی شناخت قراردارد که هریک شامل و القا کننده ی آن دیگری هم هست.

من برای نشان دادن ِروش ِدیالکتیکی- ماتریالیستی ِ مارکس در تحلیل و توضیح ِپدیده ها و نتیجه گیری های او از روند ِ حرکت ِ ماده در اشکال ِ متنوع ِ آن، چند نمونه از نوشته ها یش را در برش های مختلف ِ حیات ِ نظرورانه اش می آورم تا نشان دهم که متدولوژی ِعلمی- فلسفی ِاو چه تفاوت هایی با خیالپردازی های ایده آلیست ها دارد. در این توضیحات ، مارکس جامعه ی انسانی و قوانین ِ حاکم بر تکامل ِ آن را الگوی متدولوژی ِ شناخت ِ خویش قرار داده است. آنجا که می نویسد:« کارگر درجریان ِتولید، ذات ِخویش را به مثابه ِ نیروی کار، و وجود ِ سرمایه دار را به عنوان ِ سرمایه دار دائمن تولید میکند. همچنان که سرمایه دار نیز ضمن ِ باز تولید ِ سرمایه دائمن به باز تولید ِ نیروی کار ِ رویا روی ِ خویش می پردازد. یعنی هریک از دو عنصر ِ مهم ِ روند ِ تولید در ضمن باز تولید ِ ذات ِ خود، ذات ِ مقابل ِ خود یا در واقع نفی ِ خود را هم تولید می کند. سرمایه برای دیگری کار ایجاد می کند، و کار برای دیگری فرآورده تولید می کند. یعنی به عبارت ِ دیگر سرمایه تولید کننده ی کارگر ، و کارگر هم به نوبه خود تولیدکننده ی سرمایه دار است.»( گروند ریسه. ترجمه ی، پرهام،تدین، جلد ِ اول ص.452) . دراین فراز ، مارکس دیالکتیک و تضادهای دیالکتیکی در یک پدیده ی مشخص ِمادی، یعنی جامعه ی انسانی به مثابه ِ بخشی از طبیعت و تاریخ درمفهوم ِعام ِ آن را به طور ِزنده و عینی به ما نشان می دهد یا در واقع آموزش می دهد. به موجب ِاین متدولوژی که نه خیالبافانه و ایده آلیستی است و نه الهیاتی- متافیزیکی ،همه ی عناصر حاضر و غیر ِ حاضر در بحث به طور ِ زنده و پویا قابل ِمشاهده و تعمیم و بسط و انکشاف حضور ِعینی ودیالکتیکی دارند.نیروی کار،سرمایه ، تولید، و نیروی محرکه ی پروسه یعنی همستیزی ِنیروی کار، و مالکییت ِ انحصاری بر سرمایه و وسائل ِ تولید همه گی به مثابه الگوهای نمونه وار و قابل ِمشاهده ی ماده ی در حرکت، پیش ِ چشم ِما به نمایش در می آیند. این تحلیل ِ نمونه وار از یک پدیده ی مشخص و آشنا، نشان دهنده ی نبوغ ِ مارکس در کشف و ارائه ی همانندی ِ جهانشمول و عامشمول ِشکل و حالت و علت ِ حرکت و دگرگونی در دیگر اشکال ِمتنوع ِماده است. در گزاره ای دیگر از گروندریسه ، مارکس حالت ونمونه ی دیگری از فرایند ِ حرکت-دگر گونی ِ دیالکتیکی ِماده-طبیعت راآموزش می دهد:« شناخت ِ درست ( علمی- فلسفی)این امکان رابه ما می دهد که قوانین ِحرکت ِ تاریخی در حالت ِ معینی از ماده یعنی جامعه را کشف کرده و دریابیم که شکل ِ تولیدی-مناسباتی ِهر جامعه ی مشخصی درکجا ایراد و اشکال دارد، و راه ِ برون رفت از آن مشکل چیست، تا خود ِ جامعه بتواند در کلییت همبسته ی تضادمند اش با اصلاح ِ کار کرد ِ نا مطلوب ، خود را به مرحله ی نوینی از تکامل ارتقاء دهد.خود ِ ریشه های تاریخی ِ حرکت ِ تولیدی- مناسباتی ِ نظام ِ سرمایه داری به ما این آموزش را می دهد که شرایط کنونی ِ این نظام حامل ِ بذر ِ نابودی و الغای تاریخی خویش اند که یقینن جای خود را در شرایط ِ تاریخی ِلازم و مطلوب به جامعه ی نوینی خواهند داد.»( گروند ریسه. ترجمه ی پرهام . تدین. جلد اول ص 455- 456). 

 

 

یک نظر بنویسید

 

نظرات شما

بدون نظر