ماتریالیسم اکولوژیکی و تمدن اکولوژیکی - برگردان
یک دیدگاه مارکسیستی
Chen Yiwen
Wang Congcong
برگردان: ک - الوند
هدف فوری تمدن اکولوژیکی بهبود رابطه بین جامعه و طبیعت است. همانطور که جان بلامی فاستر اشاره کرده است، "رابطه ما با زمین اساسیترین رابطه مادی ماست که تولید، تاریخ و روابط اجتماعی ما از آن پدیدار میشود."
بحران شدید اکولوژیکی که جامعه بشری امروز با آن مواجه است، اساساً منعکس کننده یک شکاف متابولیک ناشی از شیوههای غیرمنطقی تولید است.
بنابراین، مقابله با این بحران مستلزم به کارگیری ماتریالیسم اکولوژیکی انقلابی برای تجزیه و تحلیل ساختارهای مادی و تضادهای زیربنایی رابطه جامعه/طبیعت و بررسی مسیری به سوی تمدن اکولوژیکی فراتر از بیگانگی سرمایهداری است.
در سالهای اخیر، انتقادات فلسفی از پساساختارگرایی، سازهگرایی و بنیادگرایی، جریانهای فکریای را برانگیخته است که از بازگشت به «مادیت» انتزاعی همراه با رد چارچوبهای مرجع انسانی، اجتماعی که اغلب به عنوان «ماتریالیسم جدید» شناخته میشوند حمایت میکنند.
این جریانها شامل واقعگرایی گمانهزن، هستیشناسی شیءگرا، هیبریدیسم برونو لاتور، بومشناسی تاریک و ماتریالیسم حیاتی میشوند.
از نظر این نظریهپردازان، تنها با رهایی ماده از کاریکاتور منفعل، زمخت و بیجان و با بازیابی سرزندگی و بهرهوری آن، میتوانیم به هم پیوستگی موجودات انسانی و غیرانسانی در جهان پی ببریم و از این طریق به چالشهای دنیای واقعی مانند بحران زیستمحیطی پاسخ دهیم.
این به اصطلاح ماتریالیسم جدید، که با ویژگی قوی پساانسانگرایانه خود مشخص میشود، در اصل یک فلسفه انتزاعی و گمانهزن است. وقتی در شرایط تاریخی ملموس از حوزه فعالیت حسی انسان جدا میشود، روایت ماتریالیستی آن از ماده غیرقابل توضیح میشود و ناگزیر به اشکال غیرمنطقیگرایی و عرفان میلغزد.
این «ماتریالیسم جدید» اغلب به عنوان بازگشت به متافیزیک قرن هفدهم باروخ اسپینوزا، که در آن طبیعت و خدا یکی تلقی میشدند، مورد دفاع قرار میگیرد. متفکران پساانسانگرا و ماتریالیست جدید، اسپینوزا را به اشتباه، به عنوان نسبت دادن آگاهی به سنگی در حال سقوط، بازتفسیر کردهاند و بدین ترتیب فلسفهای شیءگرا را ترویج میدهند.
در مقابل، برای کارل مارکس، ماتریالیسم مربوط به جهان حسی طبیعت مادی است که جامعه و تولید انسانی اشکال نوظهور آن هستند.
فعالیت تولیدی انسان خود تجلی خلاقیت نیروهای طبیعی است.
برداشت ماتریالیستی مارکس از تاریخ مستلزم تحقیق در فرآیندها و رویههای تاریخی است که ارتباطات بین ساختارهای اجتماعی خاص و شیوههای تولید را آشکار میکند، اما در نهایت ریشه در رابطه انسان با طبیعت دارد.
مارکس نوشت: «نقص اصلی تمام ماتریالیسمهای پیشین (از جمله ماتریالیسم )لودویگ فوئرباخ) این است که چیزها، واقعیت، حسگرایی تنها به شکل شیء یا تفکر درک میشوند، اما نه به عنوان فعالیت حسی انسان، عمل، نه به صورت ذهنی.» مارکس با بهکارگیری مفهوم علمی پراکسیس، بر مفهوم متافیزیکی سنتی «طبیعتی پنهان و جدا از انسان» غلبه کرد و بدین ترتیب به وحدت اومانیسم و ناتورالیسم دست یافت.
برای این منظور، باید به ماتریالیسم مارکسیستی بازگردیم تا یک روش تحلیل اکولوژیکی، ماتریالیستی تدوین کنیم و زمینه نظری را برای یک تمدن اکولوژیکی فراهم کنیم.
ماتریالیسم جدید مارکس
دغدغه مارکس در مورد ماتریالیسم عمدتاً ناشی از شورش او علیه فضای فکری آلمان در زمان خود بود. فلسفه نظری و اندیشه مذهبی که در آن زمان بر حوزه فکری آلمان غالب بود، در تضاد کامل با ایدههای ماتریالیستی قرار داشت.
تصمیم مارکس برای تمرکز بر اپیکور در رساله دکترای خود، ناشی از این واقعیت بود که اپیکور یک ماتریالیست کلاسیک یونانی بود که اصرار داشت هیچ چیز نمیتواند از هیچ چیز پدید آید و هر پدیدهای باید از درون خود آن چیز توضیح داده شود.
مارکس از طریق تعامل خود با فلسفه اپیکوری بود که برای اولین بار طرح کلی مفهوم جدیدی از ماتریالیسم را توسعه داد.
مارکس در رساله دکترای خود خاطرنشان کرد که برخلاف دموکریتوس، که جهان حسی را یک قلمرو ذهنی میدانست، اپیکور جهان حسی را یک پدیده عینی میدانست و نتیجه گرفت که این جهان، عینیت مطلقی را در خود جای داده است که نمیتوان آن را ذیل مفاهیم ذهنی قرار داد.
اپیکور (به نقل از مارکس) ادعا کرد: «هیچ چیزی وجود ندارد که بتواند احساسات را رد کند»، و مفاهیم نیز نمیتوانند آن را رد کنند، زیرا «مفهوم به ادراکات حسی وابسته است.» بنابراین، حتی اتم، به عنوان یک مفهوم عقلانی، دارای ماهیتی مادی است.
مهمتر از آن، اپیکور معتقد بود که اتمها میتوانند از مسیر خطی خود منحرف شوند. در خوانش مارکس، «اگر اپیکور مادیت اتم را بر حسب حرکت آن در امتداد یک خط مستقیم نشان میدهد، او به تعیین شکل آن در انحراف از خط مستقیم واقعیت بخشیده است.
مارکس همچنین اظهار داشت: «بنابراین، انحراف اپیکوری اتم، کل ساختار درونی قلمرو اتمها را تغییر داد، زیرا از طریق آن، تعیین شکل تأیید میشود و تضاد ذاتی در مفهوم اتم تحقق مییابد.
بنابراین، انحراف اتم اهمیت احتمال، تنوع و فردیت را در شکلگیری جهان پدیداری برجسته میکند، در عین حال که تضاد را در خود مفهوم اتم وارد میکند و امکان توضیح پیچیدهتری از رابطه بین وجود و ذات، ماده و صورت را فراهم میآورد.
مارکس، همسو با اپیکور، استدلال کرد که اتم، همانطور که در «mors immortalis» لوکرتیوس (مرگ جاودانه)، پایه مادی چیزها را تشکیل میدهد جوهری که جهان نمود، جهان نور روز، به آن وابسته است. آزادی حقیقی نه از بیگانگی صورت از ماده، بلکه از شناخت پیوند متقابل آنها ناشی میشود.
برای تحقق آزادی، باید عینیت بیرونی را پذیرفت و جهان طبیعی را هم به عنوان پایه و هم به عنوان ابژهی بیگانه نشدهی خود در نظر گرفت.
مارکس از طریق اقتباس انتقادی از اتمیسم اپیکوری، نه تنها ایده اولیه خود را در مورد ماتریالیسم حسی شکل داد، بلکه دیالکتیک ماتریالیسم را نیز با محوریت وحدت ماده و صورت بیان کرد. این امر زمینه را برای فراتر رفتن بعدی مارکس از شاخههای متنوع ایدهآلیسم و ایجاد ماتریالیسم جدید او فراهم کرد.
مارکس در دوران حضورش در راینیشه زایتونگ، با منافع مادی موجود در زندگی اجتماعی واقعی روبرو شد و شروع به تأمل انتقادیتر در مورد فلسفه نظری آلمان کرد و تمرکز خود را به سمت شرایط مادی زندگی انسان در جامعه مدنی تغییر داد.
مارکس در بخشی که در مورد «تاریخ انتقادی ماتریالیسم فرانسه» برای خانواده مقدس (اثری که با فردریک انگلس نوشته شده است) نوشت، مروری تاریخی بر توسعه ماتریالیسم ارائه داد.
او با دقت میان شاخههای مختلف ماتریالیسم مدرن تمایز قائل شد. مارکس تکامل ماتریالیسم انگلیسی از فرانسیس بیکن تا توماس هابز را ناشی از ماتریالیسم حسی اپیکور میدانست، اما در هابز، که بیکن را نظاممند کرد، این ماتریالیسم در توسعه بعدی خود یکجانبه شد و «به سوی انسانستیزی» رفت، که در آن اندیشه از ماده جدا شد.
در مقابل، جان لاک در مقالهای درباره فهم انسان، این واقعیت را که به تعبیر مارکس «جدا کردن اندیشه از مادهای که میاندیشد غیرممکن است» دوباره تأکید کرد.
ماتریالیسم فرانسوی دو شکل به خود گرفت. یکی ماتریالیسم مکانیکی رنه دکارت بود که به طور خاص به فیزیک مربوط میشد، و دیگری ریشه در اندیشه لاک داشت، زیرا «لاک فلسفه عقل سلیم را بنیان نهاد.
کلود آدرین هلوسیوس، به عنوان جانشین لاک، به ماتریالیسم «شخصیتی واقعاً فرانسوی» بخشید و آن را بلافاصله در کاربردش در «زندگی اجتماعی» درک کرد.
از نظر مارکس، تنها این ماتریالیسم، از آنجا که به حسگرایی و وجود اجتماعی مربوط میشد، میتوانست به سوسیالیسم و کمونیسم منجر شود و میتوانست با متافیزیک و سیاست مدرن آلمان مخالفت کند. این ماتریالیسم از عمل خود زندگی اجتماعی ناشی میشد:
«سقوط متافیزیک قرن هفدهم را میتوان با نظریه ماتریالیستی قرن هجدهم تنها تا جایی توضیح داد که خود این جنبش نظری با ماهیت عملی زندگی فرانسوی در آن زمان توضیح داده شود به عبارت دیگر، تنها با توجه به زندگی مادی ملموس میتوان یک ماتریالیسم انقلابی «متمدن» را توسعه داد.
خطوط کلی ماتریالیسم اکولوژیکی
همانطور که فاستر استدلال کرده است، «جهانبینی مارکس عمیقاً و در واقع به طور سیستماتیک، اکولوژیکی (در تمام معانی مثبتی که این اصطلاح امروزه به کار میرود) بود، و این دیدگاه اکولوژیکی از ماتریالیسم او ناشی میشد.
به معنای وسیع، اکولوژی را میتوان به عنوان علمی دانست که قوانین حاکم بر تعاملات بین موجودات مادی و محیطهایشان را مطالعه میکند. این علم، دانش و روشهای بنیادی را ارائه میدهد که از طریق آن انسانها رابطه خود را با طبیعت بیرونی را درک و مدیریت میکنند و بنابراین دارای اهمیت توصیفی و هنجاری است.
از این نظر، ماتریالیسم جدید مارکس به دلیل تمرکز آن بر روابط مادی در حال تحول بین انسانهای (اجتماعی) و طبیعت تا حد قابل توجهی، چارچوبی نظری برای ماتریالیسم اکولوژیکی ارائه میدهد.
ماتریالیسم مارکس نه تنها فرآیند تاریخی جهانی متابولیسم مادی بین جامعه و طبیعت را بررسی کرد، بلکه در پی فراتر رفتن از بیگانگی روابط انسان و طبیعت از طریق عمل مادی انسان بود و از این طریق به «راه حل واقعی تضاد بین انسان و طبیعت و بین انسان و انسان» دست یافت.
شیوههای تفکر ماتریالیستی نقش اساسی در ظهور و توسعه بومشناسی مدرن ایفا کردند. برای پرداختن بهتر به بیگانگی روابط انسان و طبیعت در آنتروپوسین، لازم است ماتریالیسم جدید مارکس را به یک ماتریالیسم بومشناختی کاملاً توسعهیافته گسترش دهیم.
ماتریالیسم بومشناختی مستلزم درک دیالکتیکی از پویایی طبیعت و روابط مادی پیوند دهنده انسانها و جهان طبیعی است. به رسمیت شناختن عینیت، اولویت و نظم طبیعت، فرضیه اساسی ماتریالیسم است.
مارکس نوشت که برای سوسیالیستها، «وجود واقعی انسان و طبیعت در عمل، از طریق تجربه حسی، آشکار شده است، زیرا انسان بدین ترتیب برای انسان به عنوان موجود طبیعت و طبیعت برای انسان به عنوان موجود انسان آشکار شده است.
تاریخ تکاملی طولانی جهان طبیعی و زندگی، به طور مقدماتی توسط علم مدرن روشن شده است. انسانها بخشی از طبیعت هستند و برای وجود خود به آن وابستهاند. در عین حال، از طریق کار، طبیعت را تغییر میدهند و با به فعلیت رساندن پتانسیلهایی که خود طبیعت به آنها عطا کرده است، به آزادی در طبیعت دست مییابند.
در این فرایند، انسانها بهتدریج به یک «گونهی کلیدی» (keystone species) تبدیل میشوند که قادر است سرنوشت سایر اشکال حیات و حتی کلِ زیستبومها را تعیین کند
دینسان، روابط میان انسان و طبیعت بهطور فزایندهای ماهیتِ رابطهای را به خود میگیرد که در آن طبیعت «برای من وجود دارد». مهمتر آنکه، فرایند کارِ انسانی، گذار از «تاریخ طبیعی» به «تاریخ اجتماعیِ بشر» را آغاز میکند.
چنانکه مارکس خاطرنشان کرده است: «انسانها در فرایند تولید، تنها با طبیعت وارد رابطه نمیشوند؛ بلکه آنان تنها از طریق همکاری با یکدیگر به شیوهای خاص و مبادلهی متقابلِ فعالیتهایشان دست به تولید میزنند. آنان برای تولید، پیوندها و روابطی مشخص با یکدیگر برقرار میکنند و تنها در بستر همین پیوندها و روابط اجتماعی است که رابطهشان با طبیعت شکل میگیرد.
بشریت، بهعنوان فاعلی کنشگر که محصولِ تکامل طبیعی است، از طریق فعالیت تولیدی، روابط اجتماعیِ ویژهای را پیریزی میکند. شکلِ اجتماعیِ تولید نیز بهنوبهی خود شیوههای تعامل انسان با طبیعت را تعیین کرده و هم طبیعت و هم شرایطِ کلیِ زندگیِ بشر را دگرگون میسازد
بدینسان، حرکتِ دیالکتیکیِ طبیعت بطور فزایندهای با تعاملِ دیالکتیکی میان جامعه و طبیعت درهمتنیده میشود؛ یعنی در قالبِ شکلی از «متابولیسم» (سوختوساز) که هرچه بیشتر اجتماعی و پیچیده شده است. دوم اینکه، «ماتریالیسم بومشناختی» (ecological materialism) مستلزمِ تحلیلی انتقادی از متابولیسم میان انسان و طبیعت، و تضادهای درونیِ آن در شرایطِ تاریخیِ خاص است.
متابولیسمِ عامِ طبیعت و متابولیسمِ میان انسان و طبیعت، تجسمِ عینیِ حرکتِ دیالکتیکیِ طبیعت هستند. اینها تقابل میان طبیعت و تاریخ را از میان برمیدارند و موجب پیدایشِ «طبیعتی تاریخی و تاریخی طبیعی» میشوند. بدین معنا که روابطِ واقعیِ میان انسان و طبیعت، همواره در بسترِ شرایطِ اجتماعیِ خاص و مراحلِ تاریخیِ معین جای دارند.
مارکس اشاره میکند که: آنچه نیازمند تبیین است، وحدتِ انسانهای زنده و کنشگر با شرایطِ طبیعی و غیرآلیِ مبادلهی مادهی آنها با طبیعت ، در نتیجه، تصاحبِ طبیعت توسط آنان نیست؛ و البته این امر، حاصلِ یک فرایندِ تاریخی نیز نمیباشد. آنچه باید تبیین کنیم، جدایی میان این شرایط غیرآلیِ هستیِ انسان و این هستیِ کنشگر است؛ جداییای که تنها در رابطه میان کارِ مزدی و سرمایه، به شکل کاملِ خود نمود مییابد.
بنابراین، در تحلیل مسائل زیستمحیطیِ معاصر، آنچه بیش از همه اهمیت دارد کشفِ یک قانونِ تاریخیِ کلی دربارهی پیوندِ میان انسان و طبیعت نیست، بلکه تحلیلِ انضمامیِ «بیگانگیِ انسان از طبیعت» در مراحلِ تاریخیِ مشخص، بهویژه در دورانِ سرمایهداری است. در مقیاسِ جهانی، توسعهی اجتماعیِ معاصر و روابطِ میان انسان و طبیعت، عمدتاً هدایت و ساختاردهی میشوند.
در نهایت، ماتریالیسم بومشناختی (اکولوژیک) تأکید دارد که آشتی میان جامعه و طبیعت باید از طریق دگرگونیِ «عملِ مادیِ اجتماعی» محقق شود.
از منظر ماتریالیستی، نقطه آغاز تاریخ چیزی جز زندگیِ عینیِ انسانهای واقعی نیست. تنها با استوار ساختن تحلیل بر زندگی و تولید انسانی یعنی همان «فعالیت عملیِ محسوس» میتوان رابطه میان جامعه انسانی و طبیعت را، آنگونه که در جهان واقعی وجود دارد، درک کرد.
چناکه مارکس بیان کرده است: «شیوه تولیدِ زندگیِ مادی، تعیینکننده فرآیند کلیِ زندگی اجتماعی، سیاسی و فکری است.» در میان عرصههای گوناگونِ هستیِ انسان، زندگی مادی جایگاهی بنیادین دارد؛ زیرا فعالیتِ حیاتیِ انسان، پیش از هر چیز، به سازمانبندیِ جسمانی و شرایط طبیعی وابسته است: «بهطور کلی، تا زمانی که انسانها نتوانند خوراک ، مسکن و پوشاک را با کیفیت و کمیتِ کافی به دست آورند، نمیتوانند رهایی یابند.»
بنابراین، رویکرد ماتریالیستی به تاریخ مستلزم توجه دقیق به تولید صنعتی و ساختار اجتماعی، و همچنین پژوهشی مستمر دربارهی جنبشهای متناقضِ شیوههای تولیدِ اجتماعیِ خاص است.
تولید مادی، فرآیندی از «عینیتیابیِ» (objectification) انسان است و بیگانگیای که با آن همراه میشود، تنها از طریق همان مسیر قابلرفع است.
حتی جامعه سرمایهداری که مارکس آن را «توسعهیافتهترین و چند وجهیترین سازمانبندیِ تاریخیِ تولید» توصیف کرده است نمیتواند از تضادهای طبقاتی بگریزد؛ زیرا نیروهای مولدِ آن بر پایه «تضاد میان کارِ انباشته و کارِ بیواسطه (فوری)» بنا شدهاند.
توسعهی مهارنشدهی نیروهای مولدِ سرمایهداری، به ناگزیر بحرانهای دورهای پدید میآورد. در درازمدت، تضادهای درونیِ شیوه تولید سرمایهداری، شرایط مادی و عامِلان تاریخیِ لازم برای یک جایگزینِ سوسیالیستی یا کمونیستی را همراه با فرصتهای انقلابیِ ناشی از بحران فراهم میآورند.
این همان قانون تاریخیِ «نفیِ خویشتن» در سرمایهداری است.
هرگاه جامعهای در آینده، شیوه تولید جدیدی را بر اساس مالکیتِ جمعی بر ابزار تولید پایهگذاری کند، ویژگیهای اقتصادی، سیاسی و فرهنگیِ بیسابقهای از خود بروز خواهد داد؛ بهویژه از آن رو که این ویژگیها بر کاستیهای ساختاریِ جامعه سرمایهداری غلبه میکنند.
غلبه بر بحران بومشناختیِ سرمایهداری و آشتی دادنِ تضاد میان جامعه و طبیعت، اجزای جداییناپذیرِ این دگرگونیِ تاریخی هستند؛ دگرگونیای که هم نتیجهی گریزناپذیرِ تکامل تاریخی (تحت حاکمیتِ قوانینِ ذاتیِ آن) است و هم شرطی ضروری برای بقایِ تداومیافتهی بشریت. بنابراین، ماتریالیسم اکولوژیکی بر منافع مادی و روابط ساختاری زیربنایی رابطه جامعه-طبیعت تمرکز دارد.
این ماتریالیسم علل مادی و ریشههای طبقاتی بحران اکولوژیکی مدرن را آشکار میکند و لغو روابط تولید سرمایهداری و در نتیجه بازسازی بنیان اقتصادی جامعه مدرن را به عنوان هدف اصلی تحول اجتماعی-اکولوژیکی (سوسیالیستی) میبیند.
این امر همچنین مستلزم به چالش کشیدن اقتصاد ژئوپلیتیکی هژمونی سرمایهداری جهانی و شیوه زندگی امپریالیستی است که آن را تولید و حفظ کرده است.
اهمیت تعیینکننده مبارزه در حوزه تولید مادی ، با هدف نابرابری اجتماعی و بیعدالتی اکولوژیکی ، به معنای انکار ضرورت یا اهمیت عوامل فرهنگی، ایدئولوژیک یا فناوری در انقلاب اجتماعی-اکولوژیکی نیست. بلکه، بحث بر سر این است که هرگونه سبزسازی که از تحول ساختاری طفره برود یا جایگزین آن شود، در بهترین حالت تسکیندهنده و با تأثیر محدود خواهد بود، و در بدترین حالت در نهایت توسط نیروهای اقتصادی و سیاسی مسلط جذب و خنثی میشود.
برداشت ماتریالیستی از تمدن بومشناختی
همانطور که هاوارد ال. پارسونز اشاره میکند، طبیعتگرایی یا ماتریالیسم بومشناختی مارکس «به شکل مطالعهای از مشکلات انسان در جامعه و راهحلهای اقتصادی و سیاسی آنها توسعه یافت.» ماتریالیسم بومشناختی صرفاً مجموعهای از گزارههای هستیشناختی یا معرفتشناختی نیست؛ بلکه فلسفهای عملی است که ریشه در واقعیتهای ملموس اجتماعی، مادی دارد و متعهد به تغییر اشکال تاریخی غیرمنطقی آنهاست.
بنابراین، مستلزم ایجاد یک تمدن بومشناختی سوسیالیستی است که از بیگانگی سرمایهداری فراتر رود.
از دیدگاه مارکسیسم، تمدن بومشناختی مفهومی انتقادی در مورد رابطه بین جامعه و طبیعت و تحول آن است.
هدف آن توسعه تمدنی است که همزمان بر عدالت اجتماعی و پایداری بومشناختی استوار باشد. به عبارت دیگر، نظریههای مارکسیستی تمدن بومشناختی هم مبنای طبیعی عینی تمدن بشری، از جمله مشروعیت و ضرورت احترام و حفاظت از طبیعت، را تأیید میکنند و هم بر وحدت ذاتی روابط انسان و طبیعت با زندگی اجتماعی به عنوان یک کل تأکید دارند.
بر این اساس، آنها خواستار بررسی علل تاریخی خاص بیگانگی بین انسانها و طبیعت و بررسی شرایط اجتماعی، مادی یک همزیستی هماهنگ هستند. این برداشت انقلابی از تمدن زیستمحیطی را میتوان در سنت سوسیالیستی ردیابی کرد و ریشه در نقد ماتریالیستی مارکسیسم از سرمایهداری دارد.
به عنوان مثال، در دهه 1980، ایوان فرولوف، فیلسوف شوروی، از سنتز دیالکتیکی جدیدی از اومانیسم و طبیعتگرایی مبتنی بر بومشناسی ماتریالیستی حمایت کرد. او استدلال کرد که مشکلات زیستمحیطی جهانی با «تضادهایی که ذاتی تمدن بورژوایی هستند» ارتباط نزدیکی دارند و ایجاد یک رابطه هماهنگ بین بشریت و طبیعت «یک عنصر ذاتی توسعه کمونیستی» را تشکیل میدهد.
کلید حل اساسی مشکل زیستمحیطی در بازسازی اجتماعی وجود و عملکرد ساکنان سیاره ما بر اساس اصول جمعگرایی و توسعه برنامهریزیشده، پایان دادن به استثمار یک بخش از جامعه توسط بخش دیگر و جهتدهی تلاشهای جامعه بر تعامل واقعاً منطقی با ماهیت جرم آسمانی نسبتاً کوچک زمین ما نهفته است.
ویژگی تعیینکننده آن در درک آن از تمدن زیستمحیطی به عنوان جزء جداییناپذیر تمدن مدرن سوسیالیستی نهفته است.
از یک سو، تمدن زیستمحیطی نمایانگر یک شکل تمدنی کاملاً جدید است. همانطور که آرنولد جی. توینبی اظهار داشت، تمدن «یک کل اجتماعی واحد» را تشکیل میدهد که در آن عناصر اقتصادی، سیاسی و فرهنگی در توافق متقابل هستند.
هنگامی که این تعادل مختل شود، فروپاشی تمدنی رخ میدهد.
از منظر ماتریالیست انقلابی،
دغدغهی محوری در پیشبرد «تمدن بومشناختی» (اکولوژیک)، مناظر طبیعیِ زیبا یا محیطهای پاک در مکانهایی خاص نیست، بلکه شالودههای سیاسی اقتصادی و شرایط نهادیای است که امکان ظهور چنین پدیدههای زیستمحیطیِ ملموسی را فراهم میآورند.
این مدرنسازیِ سبزِ سوسیالیستی، نه به دنبال گسترشِ خودکارِ سرمایه است و نه در پیِ به حداکثر رساندنِ سودِ خصوصی؛ بلکه هدف آن، بهبود کیفیت زندگی برای تودههای وسیع مردم و ارتقای سلامت بومشناختیِ سیاره است که در نهایت به چشماندازی کمونیستی یعنی رهاییِ توأمانِ بشریت و طبیعت اشاره دارد.
بنابراین، از دیدگاهی کاملاً ماتریالیستی، تمدن بومشناختی تنها میتواند در قالب «تمدن بومشناختیِ سوسیالیستی» تجلی یابد. این بدان معنا نیست که چیزی به نام «تمدن بومشناختیِ سرمایهداری» وجود دارد؛ بلکه تأکید بر این است که پیشرفتِ تمدن بومشناختی باید فعالانه توسط شیوههای تفکر و رویکردهای سوسیالیستی هدایت شود، نه اینکه از سیاست تهی گردد.
. در چارچوبِ تمدن بومشناختی، واژهی «سوسیالیستی» چیزی فراتر از یک برچسبِ توصیفیِ ساده است؛ بلکه نشاندهندهی مسیری عملگراست که از سرمایهداری متمایز میباشد.
اگرچه مفاهیم علمی با خودِ «عملِ انقلابی» یکی نیستند، اما نخستین گام به سوی چنین عملی به شمار میآیند.
نظریهی تمدن بومشناختیِ سوسیالیستی دیگر صرفاً یک گفتمان نظری متشکل از مفاهیم بنیادین، دستورالعملها و اصول نیست؛ همچنین به یک چارچوب نهادی و سیاستی تبدیل شده است که ابعاد چندگانه زندگی اجتماعی را در بر میگیرد و در نتیجه به شکلی از عمل اجتماعی ملموس تبدیل میشود.
گذار به سوی تمدن زیستمحیطی سوسیالیستی، به طور فزایندهای رابطه دیالکتیکی بین نیروهای مولد و روابط تولید را به عنوان دغدغه اصلی خود در نظر میگیرد. این گذار میکوشد فراتر از تلقی توسعه سبز به عنوان یک بار اقتصادی، آن را به عنوان مسیری کلیدی برای ارتقای صنعتی، تقویت ظرفیت اقتصادی و بهبود معیشت مردم پیش ببرد.
در عین حال، این گذار مستلزم تغییرات متناظر در روابط تولید، از جمله اجتماعی شدن، سازماندهی و دموکراتیزه شدن آنها است.
در این فرآیند، اولی مسئولیت اصلی برنامهریزی کلی و رهبری هماهنگ در تعمیق جامع اصلاحات را بر عهده دارد، در حالی که دومی به عنوان پاسخدهندگان و نمایندگان فعال در عمل اصلاحات عمل میکند.
این رابطه نه صرفاً یک سلسله مراتب بین حزب-دولت و تودهها است و نه صرفاً یک رابطه پاسخگو بین نخبگان اجتماعی و عموم مردم. جوامع محلی اغلب میتوانند نوآوریهای نهادی و راهحلهای عملی را در حوزههای خاص حکومتداری ایجاد کنند،
در حالی که متخصصان در یک حوزه ممکن است در حوزه دیگری به یادگیری بپردازند. با این اوصاف، روند عمل همیشه بسیار پیچیدهتر از تحلیل نظری است.
بنابراین، درک ماتریالیستی از تحول تمدنی-بومی سوسیالیستی باید تضادها و ویژگی تاریخی آن را کاملاً تصدیق کند، نه اینکه کاوشهای عملی مداوم را با استانداردهای ایدهآل قضاوت کند.
تمدن بومشناختی را به شیوهای برنامهریزیشده و تدریجی و با نتایج قابل توجه پیش برد، اما وضعیت فعلی همچنان تحت تأثیر تضادهای مادی پیچیدهای شکل گرفته است.
در نتیجه، پتانسیل قرمز،سبز دگرگونکننده نهفته دراین فرآیند لزوماً یک اقدام تاریخی بلندمدت است و به طور خودکار آشکار نخواهد شد.این پیچیدگی ساختاری تا حدودی از این واقعیت ناشی میشود که در این مرحله، مکانیسمهای انگیزشی سوسیالیستی برای پیشبرد نوسازی سبز هنوز نیاز به بهبود دارند.
"چن یی ون و وانگ کونگ کونگ چن یی ون دانشیار دانشکده مارکسیسم دانشگاه چینهوا در پکن، جمهوری خلق چین است و در بومشناسی مارکسیستی و نظریه تمدن اکولوژیکی تخصص دارد. وانگ کونگ کونگ دانشیار دانشکده مارکسیسم دانشگاه پکن، جمهوری خلق چین است. تحقیقات او عمدتاً بر سیاستهای چپ سبز متمرکز است."
" این متن برگردان خلاصه یک مقاله بلند است ، و در ترجمه متن کاملا به اوصول اولیه تکوین اندیشه نویسندگان مقاله پایبند بودم "
ک – الوند
k.alvand@yahoo.com
یادداشتها
جان بلامی فاستر، «تمدن بومشناختی، انقلاب بومشناختی: دیدگاهی مارکسیستی-بومشناختی»، * *
دایانا کول و سامانتا فراست (ویراستاران)، *ماتریالیسم جدید: هستیشناسی، عاملیت و سیاست* (دورهام: انتشارات دانشگاه دوک، ۲۰۱۰)؛ کریستوفر ان. گمبل، جاشوا اس. هانان و توماس نیل، «ماتریالیسم جدید چیست؟»، *آنجلاکی* (Angelaki)، دوره ۲۴، شماره ۶ (۲۰۱۹): ۱۱۱–۱۳۴.
تری ایگلتون، *ماتریالیسم* (نیوهیون: انتشارات دانشگاه ییل، ۲۰۱۶)، ۹–۱۷؛ آندریاس مالم، *پیشروی این توفان: طبیعت و جامعه در جهانی رو به گرمایش* (لندن، نیویورک: ورسو، ۲۰۱۸)، ۷۸
–۱۱۸؛ جان بلامی فاستر، «نقد مارکس بر اومانیسم عصر روشنگری»، * *، دوره ۷۴، شماره ۸ (ژانویه ۲۰۲۳): ۱–۱۵؛ جان بلامی فاستر، «غیرعقلانیگرایی جدید»، * *، دوره ۷۴، شماره ۹ (فوریه ۲۰۲۳):
نک: جین بنت، *مادهی پویا: بومشناسی سیاسی اشیاء* (دورهام: انتشارات دانشگاه دوک، ۲۰۱۰)، صفحات xiv–xv و ۱–۴. برای مشاهدهی پاسخی انتقادی، نک: فاستر، «نقد مارکس بر اومانیسم عصر روشنگری»، ۷–۱۳، ۱۱، ۱۵؛ در باب برخی جنبههای ایدهآلیستی، معنوی و درونماندگارانهی (immanentist) خوانشِ ماتریالیستهای جدید از اسپینوزا، نک: کیمبرلی دیفازیو، *اسپینوزا، ماتریالیسم جدید و امر معاصر* (نیویورک: پالگریو مکمیلان، ۲۰۲۵). با این حال، دیفازیو با گسستی آشکار از ماتریالیسم تاریخی کلاسیک، ماتریالیسم هستیشناختی را رد میکند و تنها از نوعی ماتریالیسم عملی یا اجتماعی («رابطهای») دفاع میکند که با آنچه به عنوان سنت فلسفی مارکسیسم غربی شناخته میشود، همسو است.
کارل مارکس و فریدریش انگلس، *مجموعه آثار*، جلد ۵ (نیویورک: انتشارات اینترنشنال، ۱۹۷۵)، ۳.
مارکس و انگلس، *مجموعه آثار*، جلد ۴، ۱۳۹.
جان بلامی فاستر، *گسستن بندهای سرنوشت: اپیکور و مارکس* (نیویورک: ، ۲۰۲۵).
مارکس و انگلس، *مجموعه آثار*، جلد ۱، ۳۹. حروف کج (ایتالیک) در نقلقول از اپیکور، از سوی مارکس اعمال شدهاند.
مارکس و انگلس، *مجموعه آثار*، جلد ۱، ۴۹.
جان بلامی فاستر، *بومشناسی مارکس: ماتریالیسم و طبیعت* (نیویورک: انتشارات ، ۲۰۰۰)، ص viii.
ای. دی. اورسول (ویراستار)، *فلسفه و مسائل بومشناختی تمدن* (مسکو: انتشارات پروگرس، ۱۹۸۳)، ص ۲۰۷-۲۲۳.
مارکس و انگلس، *مجموعه آثار*، جلد ۳، ص ۲۹۶.
جان بلامی فاستر، *بازگشت طبیعت: سوسیالیسم و بومشناسی* (نیویورک: ، ۲۰۲۰).
اولریش براند و مارکوس ویسن، *شیوه زندگی امپریالیستی: زندگی روزمره و بحران بومشناختی سرمایهداری* (لندن: ورسو، ۲۰۲۱)، صص ۲۰۳–۲۰۷؛ ویلیام کی. کارول، *نه به بومکشی (اکوساید): از سرمایهداری مبتنی بر سوختهای فسیلی تا...*