تأملاتی دربارهٔ حملهٔ ایالات متحده به ونزوئلا و سخنرانی جفری سَکس در شورای امنیت سازمان ملل متحد

۷ ژانویهٔ ۲۰۲۶
 

بی‌نظمی بین‌المللی و قدرت یک‌جانبه: تأملاتی دربارهٔ حملهٔ ایالات متحده به ونزوئلا و سخنرانی جفری سَکس در شورای امنیت سازمان ملل متحد
 

این متن نسخهٔ فارسی مقالهٔ من است که اصل آن به زبان فرانسوی در تاریخ ۶ ژانویهٔ ۲۰۲۶ در وب‌سایت مستقل مدیاپارت (Mediapart) منتشر شده است. پیوند آن در ادامه آمده است.
 

https://blogs.mediapart.fr/bahram-soltani/blog/060126/desordre-international-etats-unis-contre-venezuela-l-intervention-de-jeffrey-sachs

مداخلهٔ نظامی اخیر نیروهای ایالات متحده در ونزوئلا، که به دستور مستقیم رئیس‌جمهور دونالد ترامپ در تاریخ ۳ ژانویهٔ ۲۰۲۶ انجام شد، و همچنین بازداشت نیکلاس مادورو، رئیس‌جمهور ونزوئلا، و همسرش، رویدادی مهم در روزهای اخیر بوده است. به نظر من، این اقدام به‌طور جدی به اعتبار حقوق بین‌الملل لطمه وارد خواهد کرد و فراتر از آن، «قانون قدرت» را به نفع laissez-faire و laissez-aller گسترش خواهد داد.

تمام شواهد نشان می‌دهد که این مداخله بدون تأیید شورای امنیت و همچنین بدون مجوز کنگرهٔ ایالات متحده انجام شده است. این امر به‌روشنی اهداف واقعی دونالد ترامپ و دولت او را نشان می‌دهد: مصادرهٔ منابع طبیعی یک دولت مستقل، علی‌رغم تمامی انتقادهای موجهی که می‌توان دربارهٔ شیوهٔ ادارهٔ این کشور در ده تا بیست سال گذشته مطرح کرد. این اقدام همچنین نشانه‌ای آشکار از سیاست استعمارگرایانهٔ ایالات متحده و به‌طور کلی کشورهای بزرگ غربی است؛ چه در آمریکای لاتین، چه در آسیا، خاورمیانه یا آفریقا. به نظر می‌رسد رؤیای استعمار نو و سلطه دوباره بیدار شده و آنان می‌کوشند سیاست‌های تصاحب منابع طبیعی کشورهای جهان سوم و تحمیل اشکال جدیدی از امپریالیسم را احیا کنند. این موضوع بارها توسط نمایندگان چندین کشور حاضر در نشست فوق‌العادهٔ شورای امنیت که دیروز در سازمان ملل متحد برگزار شد، به‌ویژه توسط کشورهایی که بیشترین تأثیر را پذیرفته‌اند ـ از جمله سفیر ونزوئلا در سازمان ملل ـ مطرح شد. این داستانی طولانی از سلطهٔ غرب و ذهنیت رهبران قدرت‌های بزرگ است. در فرصتی دیگر به‌طور مفصل به آن خواهم پرداخت.

مهم‌تر از همه، بنا به درخواست دولت ونزوئلا، روز گذشته، دوشنبه ۵ ژانویهٔ ۲۰۲۶، نشست فوق‌العاده‌ای از شورای امنیت در سازمان ملل متحد در نیویورک برگزار شد. نمایندگان چندین کشور، از جمله اعضای شورای امنیت (روسیه و چین) و البته ونزوئلا، نگرانی‌های خود را دربارهٔ حملهٔ نظامی عمدی ایالات متحده علیه ونزوئلا و شگفت‌انگیزتر از آن، بازداشت رئیس‌جمهور و همسرش ابراز کردند. شماری از نیروهای نظامی و غیرنظامیان جان خود را از دست دادند یا زخمی شدند. پس از این رویداد تکان‌دهنده و حیرت‌آور برای دولت و مردم ونزوئلا، انتظار می‌رود ارتش و دولت این کشور در روزهای آینده اطلاعاتی دربارهٔ خسارات انسانی و اقتصادی و تخریب چندین مکان ارائه دهند.

هدف این مقاله، ارائهٔ سخنرانی قابل‌توجه، قوی و سازندهٔ پروفسور جفری سَکس، استاد برجستهٔ دانشگاه کلمبیا، است که در آغاز نشست فوق‌العادهٔ دیروز شورای امنیت ایراد شد.

آنچه در ادامه می‌آید، ترجمهٔ کامل سخنرانی اوست. لازم می‌دانم اضافه کنم که اگرچه پروفسور سَکس با لطف خود اجازهٔ ترجمهٔ سخنرانی‌اش را به من داده است، این کار به ابتکار شخصی من انجام شده و مسئولیت کامل شکل و محتوای این ترجمه از انگلیسی به فرانسوی بر عهدهٔ من است.

عنوان این مقاله و توضیحات فوق نیز از آنِ من است. 
 

پیوند سخنرانی ایشان در این نشانی قابل دسترسی است. 

NOTE 1:

«گزارش جفری د. سَکس به شورای امنیت سازمان ملل متحد دربارهٔ تجاوز ایالات متحده علیه ونزوئلا، در جریان نشست اضطراری شورای امنیت سازمان ملل متحد در روز دوشنبه ۵ ژانویهٔ ۲۰۲۶ در شهر نیویورک»

موضوعی که امروز در برابر شورای امنیت قرار دارد این است که آیا هر دولت عضو — از طریق زور، اجبار یا خفه‌سازی اقتصادی — حق دارد آیندهٔ سیاسی ونزوئلا را تعیین کند یا بر امور آن کنترل اعمال نماید.

آقای رئیس،
اعضای محترم شورای امنیت،

موضوع پیشِ‌روی شورا امروز، ماهیت دولت ونزوئلا نیست.
موضوع این است که آیا هر دولت عضو — از طریق زور، اجبار یا خفه‌سازی اقتصادی — حق دارد آیندهٔ سیاسی ونزوئلا را تعیین کند یا بر امور آن کنترل اعمال نماید.

این پرسش مستقیماً به مادهٔ ۲(۴) منشور سازمان ملل متحد مربوط می‌شود که تهدید یا استفاده از زور علیه تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی هر دولت را ممنوع می‌کند.
شورا باید تصمیم بگیرد که آیا این ممنوعیت باید حفظ شود یا کنار گذاشته شود.
کنار گذاشتن آن پیامدهایی با وخیم‌ترین ابعاد خواهد داشت.

پیشینه و زمینه

از سال ۱۹۴۷، سیاست خارجی ایالات متحده بارها از زور، عملیات مخفی و دستکاری سیاسی برای ایجاد تغییر رژیم در کشورهای دیگر استفاده کرده است. این امر در اسناد تاریخی به‌دقت ثبت شده است. در کتاب Covert Regime Change (۲۰۱۸)، دانشمند علوم سیاسی، لیندزی اُرورک، ۷۰ تلاش ایالات متحده برای تغییر رژیم را تنها بین سال‌های ۱۹۴۷ تا ۱۹۸۹ مستند کرده است.

این رویه‌ها با پایان جنگ سرد متوقف نشدند. از سال ۱۹۸۹ به بعد، عملیات‌های مهم تغییر رژیم توسط ایالات متحده که بدون مجوز شورای امنیت انجام شده‌اند، شامل موارد بسیار پیامدساز زیر بوده‌اند: عراق (۲۰۰۳)، لیبی (۲۰۱۱)، سوریه (از ۲۰۱۱)، هندوراس (۲۰۰۹)، اوکراین (۲۰۱۴) و ونزوئلا (از ۲۰۰۲ به بعد).

روش‌های به‌کاررفته شناخته‌شده و به‌خوبی مستند هستند. این روش‌ها شامل جنگ آشکار؛ عملیات اطلاعاتی مخفی؛ تحریک ناآرامی‌ها؛ حمایت از گروه‌های مسلح؛ دستکاری رسانه‌های جمعی و اجتماعی؛ رشوه دادن به مقامات نظامی و غیرنظامی؛ ترورهای هدفمند؛ عملیات‌های پرچم دروغین؛ و جنگ اقتصادی با هدف فروپاشی زندگی غیرنظامیان است.

این اقدامات طبق منشور سازمان ملل غیرقانونی هستند و معمولاً به خشونت مداوم، درگیری‌های مرگبار، بی‌ثباتی سیاسی و رنج عمیق جمعیت غیرنظامی منجر می‌شوند.

پروندهٔ ونزوئلا

سوابق اخیر ایالات متحده در قبال ونزوئلا روشن است.
در آوریل ۲۰۰۲، ایالات متحده از تلاش برای کودتا علیه دولت ونزوئلا آگاه بود و آن را تأیید کرد.

در دههٔ ۲۰۱۰، ایالات متحده از گروه‌های جامعهٔ مدنی که به‌طور فعال در اعتراضات ضد دولتی، به‌ویژه در سال ۲۰۱۴، مشارکت داشتند، حمایت مالی کرد. زمانی که دولت با این اعتراضات برخورد کرد، ایالات متحده مجموعه‌ای از تحریم‌ها را اعمال نمود. در سال ۲۰۱۵، رئیس‌جمهور باراک اوباما ونزوئلا را «تهدیدی غیرعادی و فوق‌العاده برای امنیت ملی و سیاست خارجی ایالات متحده» اعلام کرد.

در سال ۲۰۱۷، در جریان ضیافتی با رهبران آمریکای لاتین در حاشیهٔ مجمع عمومی سازمان ملل، رئیس‌جمهور ترامپ به‌طور علنی گزینهٔ حملهٔ نظامی ایالات متحده به ونزوئلا برای سرنگونی دولت را مطرح کرد.

در فاصلهٔ ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۰، ایالات متحده تحریم‌های گسترده‌ای علیه شرکت دولتی نفت اعمال کرد. تولید نفت از سال ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۰ به میزان ۷۵ درصد کاهش یافت و تولید ناخالص داخلی واقعی سرانه (بر حسب برابری قدرت خرید) ۶۲ درصد افت کرد.

مجمع عمومی سازمان ملل متحد بارها با اکثریتی قاطع علیه چنین اقدامات قهری یک‌جانبه رأی داده است. طبق حقوق بین‌الملل، تنها شورای امنیت اختیار اعمال چنین تحریم‌هایی را دارد.

در ۲۳ ژانویهٔ ۲۰۱۹، ایالات متحده به‌طور یک‌جانبه خوان گوایدو را به‌عنوان «رئیس‌جمهور موقت» ونزوئلا به رسمیت شناخت و در ۲۸ ژانویهٔ ۲۰۱۹ حدود ۷ میلیارد دلار از دارایی‌های حاکمیتی ونزوئلا در خارج از کشور را مسدود کرد و اختیار برخی دارایی‌ها را به گوایدو واگذار نمود.

این اقدامات بخشی از تلاش مستمر ایالات متحده برای تغییر رژیم است که بیش از دو دهه ادامه داشته است.

تشدید تنش‌های جهانی اخیر ایالات متحده

در یک سال گذشته، ایالات متحده عملیات‌های بمباران را در هفت کشور انجام داده است که هیچ‌یک با مجوز شورای امنیت نبوده و هیچ‌یک نیز به‌عنوان دفاع مشروع طبق منشور انجام نشده‌اند. کشورهای هدف شامل ایران، عراق، نیجریه، سومالی، سوریه، یمن و اکنون ونزوئلا هستند.

در ماه گذشته، رئیس‌جمهور ترامپ تهدیدهای مستقیمی علیه دست‌کم شش دولت عضو سازمان ملل صادر کرده است، از جمله کلمبیا، دانمارک، ایران، مکزیک، نیجریه و البته ونزوئلا. این تهدیدها در پیوست شمارهٔ یک این بیانیه خلاصه شده‌اند.

آنچه امروز در معرض خطر است

از اعضای شورا خواسته نشده است که نیکلاس مادورو را قضاوت کنند.
از آنان خواسته نشده است که ارزیابی کنند آیا حملهٔ اخیر ایالات متحده و محاصرهٔ دریایی ادامه‌دار ونزوئلا به آزادی می‌انجامد یا به سلطه.

از اعضای شورا خواسته شده است که از حقوق بین‌الملل و به‌طور خاص از منشور سازمان ملل متحد دفاع کنند.

مکتب واقع‌گرایی در روابط بین‌الملل، که به‌درخشان‌ترین شکل توسط جان میرشایمر تبیین شده است، وضعیت هرج‌ومرج بین‌المللی را به‌درستی «تراژدی سیاست قدرت‌های بزرگ» توصیف می‌کند. بنابراین، واقع‌گرایی توصیفی از ژئوپلیتیک است، نه راه‌حلی برای صلح. نتیجهٔ خود آن این است که هرج‌ومرج بین‌المللی به تراژدی می‌انجامد.

پس از جنگ جهانی اول، جامعهٔ ملل برای پایان دادن به این تراژدی از طریق اجرای حقوق بین‌الملل ایجاد شد. با این حال، کشورهای پیشرو جهان در دههٔ ۱۹۳۰ از دفاع از حقوق بین‌الملل ناکام ماندند و این امر به جنگ جهانی دیگری انجامید.

سازمان ملل متحد از دل آن فاجعه به‌عنوان دومین تلاش بزرگ بشریت برای قرار دادن حقوق بین‌الملل فراتر از هرج‌ومرج پدید آمد. به بیان منشور، سازمان ملل ایجاد شد «تا نسل‌های آینده را از بلای جنگ، که دو بار در طول عمر ما اندوهی وصف‌ناپذیر برای بشریت به همراه آورده است، نجات دهد».

با توجه به اینکه ما در عصر هسته‌ای قرار داریم، شکست نباید تکرار شود. بشریت نابود خواهد شد. فرصتی سومی وجود نخواهد داشت.

اقدامات مورد نیاز از سوی شورای امنیت

برای ایفای مسئولیت‌های خود طبق منشور، شورای امنیت باید فوراً اقدامات زیر را تأیید کند:

1. ایالات متحده باید فوراً از تمامی تهدیدهای آشکار و پنهان یا استفاده از زور علیه ونزوئلا دست بکشد.

2. ایالات متحده باید محاصرهٔ دریایی خود و تمامی اقدامات قهری نظامی مرتبط را که بدون مجوز شورای امنیت انجام شده‌اند، خاتمه دهد.

3. ایالات متحده باید فوراً نیروهای نظامی خود را از داخل و پیرامون ونزوئلا خارج کند، از جمله نیروهای اطلاعاتی، دریایی، هوایی و سایر دارایی‌های مستقرشده با اهداف قهری.

4. ونزوئلا باید به منشور سازمان ملل متحد و حقوق بشر مندرج در اعلامیهٔ جهانی حقوق بشر پایبند باشد.

5. دبیرکل باید فوراً یک نمایندهٔ ویژه منصوب کند که مأموریت داشته باشد با ذی‌نفعان مرتبط ونزوئلایی و بین‌المللی وارد گفت‌وگو شود و ظرف چهارده روز گزارشی همراه با توصیه‌هایی منطبق با منشور سازمان ملل متحد به شورای امنیت ارائه دهد، و شورای امنیت باید این موضوع را به‌طور فوری در دستور کار خود نگاه دارد.

6. تمامی دولت‌های عضو باید از تهدیدهای یک‌جانبه، اقدامات قهری یا اقدامات مسلحانه‌ای که خارج از اختیار شورای امنیت انجام می‌شوند، در انطباق کامل با منشور، خودداری کنند.

در پایان

آقای رئیس، اعضای محترم،

صلح و بقای بشریت به این بستگی دارد که آیا منشور سازمان ملل متحد به‌عنوان ابزاری زنده از حقوق بین‌الملل باقی می‌ماند یا اجازه داده می‌شود که به بی‌اهمیتی فروکاهد.

این همان انتخابی است که امروز پیشِ‌روی این شورا قرار دارد.

متشکرم.

پایان گزارش پروفسور سَکس به شورای امنیت سازمان ملل متحد

نظرات و ترجمه:

بهرام سلطانی 

Note 1. https://www.commondreams.org/opinion/jeffrey-sachs-un-security-council-venezuela. The original publication “Common Dreams”

Note 2. Jeffrey D. Sachs president of the UN Sustainable Development Solutions Network and director of the Center for Sustainable Development at Columbia University